Ta tin ngay những tin giật gân vì chúng đánh thẳng vào cảm xúc sợ hãi, phẫn nộ hoặc thương cảm, khiến mình muốn chia sẻ trước khi kịp nghĩ. Ba bước đơn giản trước khi bấm chia sẻ là dừng lại vài phút, tìm xem tin đến từ đâu, và tự hỏi ai được lợi nếu tin này lan rộng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Chắc nhóm trò chuyện gia đình nhà bạn cũng có lúc nhận được những tin như: cảnh báo khẩn, một loại thực phẩm quen thuộc gây bệnh, hãy chia sẻ ngay cho người thân. Người gửi thường là người thương mình nhất. Tập này không chê ai cả, mình chỉ thử hiểu vì sao người tốt, người có học vẫn dễ tin những tin như vậy.
Cảm xúc đi trước lý trí
Khi đọc một tin làm mình sợ hoặc giận, cơ thể phản ứng gần như ngay lập tức. Tim đập nhanh hơn, cảm giác cần làm gì đó ngay. Lúc ấy phần đầu óc chuyên suy xét, cân nhắc chưa kịp lên tiếng.
Những tin giật gân được viết để tận dụng đúng khoảnh khắc đó. Chúng dùng chữ in hoa, nhiều dấu chấm than, những từ như khẩn cấp, chấn động, sự thật bị che giấu. Mục đích không phải để mình hiểu, mà để mình phản ứng.
Và phản ứng dễ nhất trên mạng là chia sẻ. Bấm một nút, mình thấy như đã làm được gì đó để bảo vệ người thân. Cảm giác có ích ấy là thật, dù tin có thể là giả.
Vì vậy, người chia sẻ tin giả thường không phải người xấu hay người kém hiểu biết. Họ là người đang lo, đang thương, và đang hành động theo cảm xúc trong vài giây ngắn ngủi.
Vì sao tin giật gân lan nhanh hơn tin thật?
Tin thật thường nhạt. Nó có nhiều chữ có thể, chưa chắc, cần thêm nghiên cứu. Nó ít khi đưa ra một kẻ có lỗi rõ ràng hay một cách giải quyết thần kỳ. Những điều đó khó gây cảm xúc mạnh.
Tin giật gân thì ngược lại. Nó đơn giản, rõ ràng, có người tốt người xấu, có nguy hiểm cận kề. Câu chuyện đơn giản thì dễ nhớ, dễ kể lại, dễ chia sẻ.
Thêm vào đó, mình dễ tin những gì hợp với điều mình đã nghĩ sẵn. Ai vốn không tin đồ ăn ngoài hàng sẽ dễ tin một tin về hàng quán bẩn. Ai vốn lo về một điều sẽ dễ tin tin xác nhận nỗi lo đó.
Cuối cùng, tin được gửi từ người thân, người quen tạo cảm giác đáng tin. Mình tin người gửi, nên tin luôn nội dung, dù người gửi cũng chỉ nhận lại từ một nơi khác.
Những dấu hiệu của một tin đáng ngờ
Dấu hiệu đầu tiên là cảm giác của chính mình. Nếu đọc xong thấy sợ hãi, tức giận hoặc xúc động mạnh, đó là lúc nên chậm lại nhất. Cảm xúc mạnh không chứng minh tin sai, nhưng là lời nhắc cần kiểm tra.
Dấu hiệu thứ hai là thiếu nguồn rõ ràng. Tin nói theo một chuyên gia, theo một bác sĩ, nhưng không có tên, không có nơi làm việc, không có đường dẫn tới nơi đăng gốc. Hoặc nguồn là một trang lạ chưa từng nghe tên.
Dấu hiệu thứ ba là lời kêu gọi chia sẻ gấp. Hãy gửi cho mười người, đừng để tin này bị xoá. Tin thật quan trọng thường được các cơ quan chính thức thông báo rộng rãi, không cần ai năn nỉ chia sẻ.
Dấu hiệu thứ tư là lời hứa quá hay hoặc lời đe dọa quá sợ. Chữa khỏi bệnh nặng chỉ bằng một loại lá. Ăn món này sẽ chết ngay. Thực tế về sức khoẻ và đời sống hiếm khi đơn giản đến vậy.
Ba bước trước khi bấm chia sẻ
Bước thứ nhất là dừng lại. Chỉ cần vài phút. Đi rót cốc nước, quay lại đọc tin lần nữa. Khi cảm xúc đã lắng bớt, mình sẽ đọc kỹ hơn và thấy những chỗ đáng ngờ mà lần đầu bỏ qua.
Bước thứ hai là tìm nguồn. Tin này lần đầu xuất hiện ở đâu, ai là người nói. Tìm kiếm vài chữ khoá trong tin xem các trang tin chính thống có đưa tin tương tự không. Với chuyện sức khoẻ, hỏi bác sĩ, dược sĩ quen biết.
Bước thứ ba là hỏi ai được lợi. Tin bán kèm một sản phẩm, một bài thuốc, một khoá học. Tin bôi xấu một nơi mà có người cạnh tranh hưởng lợi. Tin kéo người đọc vào một trang đầy quảng cáo. Biết ai được lợi giúp mình nhìn rõ động cơ.
Nếu sau ba bước vẫn không chắc, cách an toàn nhất là không chia sẻ. Một tin thật mà mình không chia sẻ thì vẫn có người khác đưa tin. Một tin giả mà mình chia sẻ thì có thể làm người thân hoang mang, thậm chí làm theo những điều có hại.
Nói chuyện với người thân hay chuyển tin
Khi bố mẹ hay họ hàng gửi tin đáng ngờ vào nhóm gia đình, phản ứng thẳng thắn kiểu tin giả đấy, đừng tin dễ làm người gửi thấy bị coi thường. Họ gửi vì lo cho con cháu, và lời bác bỏ cộc lốc làm tổn thương thiện ý đó.
Cách nhẹ nhàng hơn là cảm ơn trước, rồi chia sẻ thêm thông tin. Con cảm ơn mẹ đã nhắc, con vừa tìm thử thì thấy bên y tế nói khác, mẹ xem thêm nhé. Câu này giữ được tình cảm mà vẫn đưa ra sự thật.
Có thể nói chuyện riêng, lúc thoải mái, về những dấu hiệu của tin giật gân. Không giảng giải dài, chỉ cần một hai mẹo như thấy chữ chia sẻ gấp thì nên dè chừng.
Và hãy kiên nhẫn. Thói quen đọc tin không thay đổi sau một lần nói. Nhưng mỗi lần mình bình tĩnh giải thích, người thân lại có thêm một lý do để dừng lại trước khi chia sẻ lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Người có học vấn cao có ít tin tin giả hơn không?
Không hẳn. Người có học vấn cao vẫn dễ tin những tin hợp với quan điểm sẵn có của mình, nhất là khi đang mệt hoặc đang xúc động. Thói quen kiểm tra nguồn quan trọng hơn trình độ học vấn.
Lỡ chia sẻ tin giả rồi thì nên làm gì?
Hãy xoá bài chia sẻ và gửi một lời đính chính ngắn tới những nơi đã gửi. Điều này không làm mình mất mặt, ngược lại cho thấy mình có trách nhiệm với thông tin mình đưa ra.
Làm sao biết một trang tin có đáng tin không?
Xem trang đó có thông tin rõ ràng về đơn vị chủ quản, có địa chỉ liên hệ, và có lịch sử đưa tin lâu dài không. Đối chiếu một tin quan trọng với vài nguồn khác nhau cũng giúp đánh giá độ tin cậy.
Tin về sức khoẻ trên mạng nên kiểm tra thế nào?
Không tự áp dụng các bài thuốc hay chế độ ăn đọc được trên mạng mà chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Tin về dịch bệnh nên đối chiếu với thông báo của cơ quan y tế chính thức.
Vì sao tin giả hay xuất hiện trong nhóm trò chuyện gia đình?
Vì trong nhóm gia đình mọi người tin nhau và muốn bảo vệ nhau, nên tin cảnh báo được chuyển đi rất nhanh. Nhóm kín cũng ít có người phản biện như trên mạng công khai.
