Nếu bạn nghĩ mình không hợp với thơ, rất có thể bạn chỉ chưa gặp cách đọc hợp với mình. Thơ không đòi hỏi bạn phải hiểu hết hay phân tích được; nó cần được đọc chậm, đọc thành tiếng, đọc lại vài lần, và được phép chạm vào mình theo cách riêng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có một anh tài xế giao hàng kể rằng hồi đi học anh sợ nhất giờ văn, nhất là những bài phân tích thơ, nên cả đời anh nghĩ thơ là của người khác. Rồi một sáng ngồi chờ đơn bên hồ, anh nghe một người già đọc lục bát cho cháu nghe, và thấy lòng mình lặng đi. Từ đó anh tự hỏi có phải mình ghét thơ thật không.
Vì sao nhiều người sợ thơ
Phần lớn nỗi sợ thơ bắt đầu từ lớp học. Ở đó thơ đi kèm với câu hỏi phân tích, với dàn ý, với những ý đúng phải nhớ để làm bài. Đọc một bài thơ thành việc tìm ra nghĩa đúng mà thầy cô đã biết sẵn.
Cách học ấy có lý do của nó ở trường, nhưng với nhiều người, nó để lại một cảm giác rằng thơ là một câu đố, và mình là người giải sai.
Ngoài đời, không ai chấm điểm cách bạn đọc thơ. Một bài thơ có thể làm bạn nhớ mẹ, dù người viết đang nói về dòng sông. Một câu thơ có thể làm bạn bật cười, dù cả bài buồn. Điều đó không sai.
Cũng có người sợ thơ vì nghĩ thơ là chuyện của người nhiều chữ, người lãng mạn, còn mình bận cơm áo thì chẳng liên quan. Nhưng thơ xưa nay vẫn sinh ra từ ruộng đồng, bến sông, gian bếp, từ chính những người bận cơm áo nhất.
Anh tài xế bảo khi biết mình được phép thích một bài thơ mà không cần giải thích vì sao, anh thấy nhẹ cả người.
Đọc thành tiếng, đọc chậm
Thơ sinh ra từ âm thanh trước khi thành chữ. Câu lục bát có nhịp như lời ru, như câu hò. Đọc thầm bằng mắt, ta mất đi nửa bài thơ. Đọc thành tiếng, dù chỉ thì thầm, ta mới nghe được nhịp ấy.
Hãy đọc chậm hơn hẳn tốc độ đọc văn xuôi. Ngừng ở cuối mỗi dòng, dù câu chưa hết ý. Chỗ ngắt dòng là chỗ người viết muốn bạn thở.
Anh tài xế bắt đầu bằng cách mỗi sáng chờ đơn đọc thì thầm một bài thơ ngắn. Ban đầu anh ngượng, sợ người khác nghe thấy. Về sau anh bảo nó giống như hát nhỏ một mình, chẳng ai để ý cả.
Nếu không quen đọc to, thử nghe người khác đọc. Có rất nhiều người đọc thơ hay trên đài, trên mạng, trong những chương trình văn nghệ. Nghe một bài vài lần rồi tự đọc lại, bạn sẽ thấy nó khác.
Không cần hiểu hết
Có những bài thơ đọc lần đầu chẳng hiểu gì. Điều đó không có nghĩa là bài thơ dở hay mình kém. Thơ hay thường có nhiều lớp, và có những lớp chỉ mở ra khi mình đủ tuổi, đủ chuyện.
Thay vì hỏi bài thơ nói gì, thử hỏi: dòng nào làm mình dừng lại, hình ảnh nào mình còn nhớ khi gấp sách. Một hình ảnh, một chữ, một nhịp là đủ cho một lần đọc.
Đọc lại sau vài ngày, sau vài năm. Bài thơ có khi vẫn vậy, nhưng mình đã khác, nên thấy khác. Đó là niềm vui riêng của người đọc thơ.
Có một cách nhỏ giúp đọc thơ khó dễ hơn: đọc một bài hai lần liền. Lần đầu chỉ để nghe nhịp, không nghĩ gì. Lần sau mới để ý xem từng hình ảnh dẫn mình đi đâu. Hai lần đọc chỉ mất thêm một phút mà bài thơ đã khác hẳn.
Còn nếu có bài đọc mãi vẫn không thấy gì, cứ bỏ qua. Thơ nhiều vô kể, không ai bắt mình phải thích hết.
Bắt đầu từ ca dao và lời ru
Người Việt nào cũng đã nghe thơ từ trước khi biết chữ, qua lời ru của bà, của mẹ. Ca dao là thơ, lời ru là thơ, câu hò trên sông là thơ. Bạn đã thuộc nhiều câu thơ hơn bạn tưởng.
Vì vậy chỗ bắt đầu dễ nhất là những câu ca dao quen. Đọc lại chúng một cách chậm rãi, bạn sẽ ngạc nhiên vì sự tinh tế trong vài chữ giản dị: một hình ảnh con cò, cánh đồng, dòng sông, mà chứa cả một nỗi lòng.
Từ ca dao, bạn có thể đi tới những bài lục bát, những bài thơ viết về làng quê, về mẹ, về tuổi thơ, gần với đời sống của mình. Thơ khó, thơ hiện đại, thơ tự do để sau cũng được.
Anh tài xế giờ có một cuốn sổ nhỏ ghi những câu ca dao anh thích. Anh bảo có câu đọc lên thấy đúng y chuyện của mình, như người xưa viết hộ.
Một bài thơ mỗi tuần
Không cần đọc cả tập thơ. Một bài mỗi tuần là một nhịp rất đẹp. Chọn một bài, đọc vào sáng thứ hai, đọc lại vài lần trong tuần lúc rảnh, tới cuối tuần thì có khi đã thuộc vài câu mà không cần học.
Bạn có thể chép bài thơ ấy ra một mảnh giấy, kẹp vào ví hoặc dán ở chỗ hay nhìn. Đọc lại vào những lúc chờ đợi, thay cho một lần lướt điện thoại.
Nếu có người cùng thích, gửi cho nhau một bài thơ mỗi tuần. Không cần bình luận dài, chỉ một câu: bài này làm mình nhớ cái gì đó. Thơ chia sẻ được thì vui gấp đôi.
Sau vài tháng, bạn sẽ có một kho nhỏ những bài thơ thuộc về mình. Và có thể, như anh tài xế kia, bạn sẽ thôi nói câu mình không hợp với thơ.
Câu hỏi thường gặp
Không hiểu bài thơ thì có nên đọc tiếp?
Có thể đọc tiếp để cảm nhịp và hình ảnh, không nhất thiết hiểu hết. Nếu vẫn không thấy gì, bỏ qua và chọn bài khác, quay lại sau.
Người mới nên đọc thơ gì?
Bắt đầu từ ca dao, lục bát, những bài thơ ngắn về đời sống quen thuộc như quê nhà, gia đình, mùa màng. Thơ quen nhịp và gần chuyện sẽ dễ vào hơn.
Đọc thơ thành tiếng có cần giọng hay không?
Không cần. Đọc thì thầm cho mình nghe cũng đủ để cảm nhịp thơ. Quan trọng là đọc chậm và ngắt ở cuối dòng.
Có nên học thuộc thơ khi đã lớn?
Nếu bạn thích thì nên. Thuộc vài bài thơ giống như mang theo một người bạn trong đầu, lúc buồn hay lúc chờ đợi đều có cái để nhẩm.
Làm sao để con không sợ thơ như mình?
Đọc thơ cho con nghe thành tiếng như một trò chơi, không hỏi con bài thơ có ý nghĩa gì, mà hỏi con thích câu nào, thấy hình ảnh gì.
