Đọc to cho người thân nghe là một trong những cách chăm sóc giản dị và ấm áp nhất. Bạn chỉ cần chọn một bài ngắn hợp với người nghe, đọc chậm và rõ, thỉnh thoảng dừng lại hỏi chuyện. Điều quan trọng không phải là đọc được bao nhiêu trang, mà là khoảng thời gian hai người ngồi cạnh nhau.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình dựa theo vài trang nhật ký của một cô gái hai mươi bốn tuổi, mùa hè ấy về quê ở với bà. Mắt bà đã kém, không đọc báo được nữa, mà bà thì cả đời thích nghe đọc. Cô ghi lại những buổi đọc cho bà, và những điều cô học được.
Ngày đầu tiên: đọc như đọc bài
Trang nhật ký đầu tiên cô viết: hôm nay đọc cho bà nghe một bài trên báo về chuyện trồng rau. Mình đọc nhanh như đọc bài trên lớp, được nửa bài thì bà ngủ. Mình hơi buồn, nghĩ chắc bà không thích.
Thật ra bà không chán, chỉ là cô đọc nhanh quá so với tai người già. Người lớn tuổi nghe chậm hơn, cần thêm một nhịp để chữ thành ý. Đọc như tốc độ mình nói chuyện với bạn bè thì với bà là quá vội.
Ngày hôm sau cô thử đọc chậm lại hẳn, mỗi câu ngắt một hơi, cuối đoạn nghỉ một chút. Cô viết: lạ thật, bà nghe hết bài, còn hỏi lại rau ấy trồng mùa nào.
Bài học đầu tiên của đọc to cho người khác: đọc theo nhịp của người nghe, không theo nhịp của mắt mình.
Chọn bài đọc cho đúng người
Cô viết tiếp: bà không thích truyện dài, nghe hôm nay quên hôm qua. Bà thích những bài ngắn, đọc mười phút là xong, về những chuyện bà biết: mùa màng, chợ búa, chuyện làng, thơ lục bát.
Với người lớn tuổi hay người đang mệt, những bài ngắn trọn vẹn thường hợp hơn truyện dài nhiều chương. Họ được nghe trọn một chuyện, có đầu có cuối, không phải lo nhớ những gì đã nghe hôm trước.
Hãy chọn theo những gì người nghe từng thích. Ông từng làm nghề mộc thì đọc về đồ gỗ, cây cối. Mẹ hay nấu ăn thì đọc những bài về món ăn quê. Người nằm viện có khi chỉ muốn nghe chuyện vui nhẹ nhàng, đừng đọc tin dữ.
Đừng ngại đọc lại một bài đã đọc. Người già thường thích nghe lại điều quen, giống như trẻ con đòi nghe lại một câu chuyện. Cái quen làm họ thấy yên, và mỗi lần nghe lại họ thường nhớ thêm một chuyện cũ để kể.
Cũng nên hỏi thẳng: bà muốn nghe gì hôm nay. Có hôm bà của cô chỉ muốn nghe đọc lại những lá thư cũ của ông, và đó là buổi đọc cô nhớ nhất.
Giọng đọc không cần hay, cần ấm
Cô gái lo giọng mình không hay, đọc vấp. Rồi cô nhận ra bà không cần một giọng phát thanh viên. Bà cần nghe giọng cháu mình.
Đọc to cho người thân khác với đọc trước lớp. Vấp thì đọc lại, có từ lạ thì dừng giải thích, thấy buồn cười thì cứ cười. Những chỗ vấp và những tiếng cười ấy làm buổi đọc thành của hai người.
Vài điều nhỏ giúp người nghe dễ theo hơn: ngồi gần, quay mặt về phía người nghe, nói rõ chữ, không đọc quá to như quát. Với người nghe kém, ngồi ở bên tai nghe tốt hơn và giảm tiếng ồn xung quanh như ti vi, quạt mạnh.
Nếu người nghe đang mệt hay buồn ngủ, đọc nhỏ lại, chậm lại. Có những buổi đọc kết thúc bằng tiếng thở đều của người nghe, và đó cũng là một kết thúc tốt.
Dừng lại để trò chuyện
Trang nhật ký sau đó cô viết: hôm nay đọc bài về chợ quê, bà ngắt lời mình ba lần để kể chuyện chợ làng ngày xưa. Bài đọc mười phút thành buổi chuyện trò cả tiếng. Mình biết thêm bao nhiêu điều về bà.
Đó là phần quý nhất của đọc to cho người thân. Bài đọc là cái cớ, còn cuộc trò chuyện mới là món chính. Đừng vội đọc tiếp khi người nghe muốn kể.
Thỉnh thoảng hỏi một câu nhỏ: hồi xưa bà có thế không, ông có thích món này không. Những câu hỏi ấy mở ra những câu chuyện mà người già ít khi được hỏi tới.
Nếu người nghe kể lạc đề, kể đi kể lại một chuyện, cứ để họ kể. Đó không phải là phí thời gian. Với người lớn tuổi, được có người ngồi nghe mình kể là một niềm vui lớn hơn nhiều so với được nghe đọc hết một bài.
Với người đang nằm viện hay đang ốm, cuộc trò chuyện ấy giúp họ cảm thấy mình vẫn là mình, không chỉ là một người bệnh. Còn chuyện bệnh tình, thuốc men, hãy để bác sĩ nói.
Một thói quen để lại cho cả hai
Hết mùa hè, cô gái phải lên thành phố. Trang nhật ký cuối cô viết: mình dạy em họ cách đọc cho bà, đọc chậm, chọn bài ngắn, để bà kể. Mình cũng ghi âm vài bài đọc để bà nghe lại khi nhớ.
Khi không ở gần, vẫn có thể đọc cho người thân qua điện thoại. Một cuộc gọi mười lăm phút đọc một bài báo vui, một bài thơ, có khi ý nghĩa hơn nhiều câu hỏi thăm sức khoẻ lặp đi lặp lại.
Người đọc cũng nhận được nhiều thứ. Cô gái nói mùa hè ấy cô đọc nhiều hơn cả năm, và hiểu bà hơn cả hai mươi năm trước cộng lại.
Nếu nhà bạn có một người không còn tự đọc được nữa, có lẽ tối nay là lúc thích hợp để cầm một trang sách lên, ngồi xuống cạnh họ, và bắt đầu đọc chậm thôi.
Câu hỏi thường gặp
Đọc gì cho người già nghe là hợp?
Những bài ngắn, trọn vẹn, về chủ đề họ quen và thích: thơ ca dao, chuyện làng quê, món ăn, nghề cũ, thư từ gia đình. Hỏi họ muốn nghe gì là cách chắc nhất.
Người thân nằm viện có nên đọc cho nghe không?
Có, nếu người bệnh muốn và bác sĩ không dặn cần yên tĩnh tuyệt đối. Chọn bài nhẹ nhàng, đọc nhỏ, ngắn, và dừng khi họ mệt.
Giọng đọc không hay thì có sao không?
Không sao. Người thân muốn nghe giọng của bạn hơn là một giọng hay. Đọc chậm, rõ chữ và ấm áp là đủ.
Đọc cho người nghe kém thì làm thế nào?
Ngồi gần bên tai nghe tốt hơn, tắt tiếng ồn xung quanh, nói rõ chữ và chậm, đừng hét to. Nếu khả năng nghe giảm nhiều, nên đưa người thân đi khám tai.
Ở xa có đọc cho người thân được không?
Được, qua điện thoại hoặc ghi âm gửi về. Một buổi đọc ngắn qua điện thoại đều đặn mỗi tuần cũng là cách giữ gần gũi.
