Đọc lại truyện cổ tích khi đã lớn, bạn sẽ thấy chúng không hề ngây thơ như mình nhớ. Đằng sau ông Bụt, cô Tấm, anh Khoai là những nỗi sợ rất người lớn: sợ bị đối xử bất công, sợ lòng tham, sợ cô đơn, và một mong ước dai dẳng rằng người hiền rồi sẽ được đền đáp.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có một ông bố trẻ kể rằng tối nào con trai anh cũng đòi nghe cổ tích. Ban đầu anh kể cho xong, đọc qua quýt cho con ngủ. Rồi một tối, đọc tới đoạn người anh tham lam trong truyện cây khế may túi to quá cỡ, anh bỗng dừng lại, không phải vì con hỏi, mà vì anh thấy mình trong đó.
Vì sao người lớn nên đọc lại cổ tích?
Truyện cổ tích được truyền miệng qua rất nhiều thế hệ trước khi được chép lại. Mỗi người kể bỏ bớt cái thừa, giữ lại cái chạm được vào lòng người nghe. Cái còn lại sau bao nhiêu lần sàng lọc ấy thường là những điều rất căn bản về con người.
Hồi nhỏ ta nghe cổ tích để biết chuyện gì xảy ra và để thấy kẻ xấu bị trừng phạt. Lớn lên, ta đã gặp đủ loại người, đã từng tham một chút, ghen một chút, bất công với ai đó một chút. Đọc lại lúc ấy, cổ tích như tấm gương.
Cổ tích cũng ngắn. Một câu chuyện đọc mất vài phút, hợp với người lớn bận rộn muốn đọc một cái gì đó trọn vẹn trước khi ngủ.
Và còn một lý do giản dị: đọc lại những câu chuyện mẹ hay bà từng kể là một cách gặp lại họ, gặp lại căn nhà cũ, gặp lại đứa trẻ là mình ngày xưa.
Thấy gì trong những chuyện quen
Lấy chuyện cây khế quen thuộc. Hồi nhỏ ta chỉ thấy người anh xấu, người em tốt. Lớn lên đọc lại, ta để ý cái túi ba gang. Con chim không đòi người em phải nghèo, chỉ dặn may túi vừa đủ. Câu chuyện không chống lại sự giàu có, nó chỉ chống lại lòng tham không biết đủ.
Lấy chuyện cô Tấm. Người lớn đọc lại sẽ thấy đó là chuyện của một đứa trẻ mồ côi sống trong một gia đình không thương mình, phải tự tìm cách sống sót. Ông Bụt hiện ra mỗi lần cô khóc, như lời an ủi mà người kể dành cho mọi đứa trẻ thiệt thòi.
Truyện Thạch Sanh có một chàng trai hiền lành, liên tục bị kẻ mình tin cậy lừa. Đọc khi đã đi làm, đã từng bị đồng nghiệp lấy công, ta hiểu vì sao người xưa cần một câu chuyện mà ở đó sự thật cuối cùng được nói ra.
Mỗi người đọc lại sẽ thấy một điều khác, tuỳ những gì mình đã trải qua. Đó chính là lý do để đọc lại.
Những đoạn khó và cách kể cho con
Đọc lại khi đã làm cha mẹ, có khi ta giật mình vì cổ tích có những đoạn khá dữ dội: kẻ ác bị trừng phạt rất nặng, có cái chết, có sự trả thù. Bản truyền miệng xưa phản ánh một thời người ta sống khắc nghiệt hơn.
Ông bố trẻ kia chọn cách kể nhẹ đi với con mình còn nhỏ: kẻ xấu nhận hậu quả, không cần tả chi tiết. Khi con lớn hơn, anh định đọc cho con bản đầy đủ và nói chuyện với con vì sao người xưa kể như vậy.
Không có cách kể nào đúng duy nhất. Điều đáng làm là bố mẹ đọc trước một lần, quyết định đoạn nào cần kể nhẹ đi, đoạn nào để nguyên. Truyện dân gian vốn sống bằng việc mỗi người kể theo cách của mình.
Sau mỗi chuyện, thử hỏi con một câu đơn giản: con thích ai nhất, nếu là con thì con làm gì. Câu trả lời của trẻ nhiều khi khiến người lớn phải nghĩ lại.
Cổ tích các nước, cùng một nỗi lòng
Một điều thú vị khi đọc rộng ra là nhiều nước có những câu chuyện na ná nhau. Chuyện cô gái mồ côi bị mẹ ghẻ hành hạ, được phép màu giúp đỡ, rồi gặp người tử tế, xuất hiện ở rất nhiều nền văn hoá với những chi tiết khác nhau.
Người nghiên cứu văn học dân gian còn có nhiều cách giải thích vì sao như vậy: do giao lưu, do con người ở đâu cũng có những nỗi sợ và mong ước giống nhau, hay cả hai. Mình không cần biết hết, chỉ cần thấy rằng nỗi lòng của con người hoá ra rất gần nhau.
Đọc song song một chuyện của Việt Nam với một chuyện tương tự của nước khác là một trò chơi hay cho cả nhà. Trẻ con rất thích tìm điểm giống và khác.
Và người lớn sẽ nhận ra, những câu chuyện mình tưởng là riêng của quê mình, thật ra là của cả loài người.
Đọc cổ tích như một thói quen nhỏ
Bạn không cần đợi có con mới đọc lại cổ tích. Một tối mệt, thay vì lướt điện thoại, đọc một câu chuyện cổ ngắn. Nó sẽ kéo bạn ra khỏi những lo toan hằng ngày, đưa về một thế giới đơn giản hơn, nơi mọi thứ rồi sẽ ổn.
Cũng có thể đọc to cho người thân nghe, cho ông bà, cho bạn đời. Cổ tích sinh ra để được kể thành tiếng, nên đọc to nghe hay hơn đọc thầm.
Nếu ở nhà còn những cuốn truyện cổ tích cũ từ thời mình đi học, hãy lôi ra. Những vết bút chì nguệch ngoạc của chính mình hồi nhỏ ở mép trang có khi còn làm mình xúc động hơn cả câu chuyện.
Tối hôm ấy, sau khi con ngủ, ông bố trẻ ngồi đọc thêm hai chuyện nữa cho riêng mình. Anh bảo lâu lắm rồi mới có một lúc thấy lòng yên như vậy. Có khi người lớn cũng cần được kể chuyện trước khi ngủ.
Câu hỏi thường gặp
Truyện cổ tích có quá bạo lực với trẻ nhỏ không?
Một số bản có chi tiết dữ dội. Bố mẹ nên đọc trước và kể nhẹ đi những đoạn đó cho trẻ nhỏ, giữ lại ý chính là hành động xấu có hậu quả.
Người lớn đọc truyện cổ tích có trẻ con quá không?
Không. Cổ tích chứa những bài học về lòng người mà người lớn càng trải qua nhiều càng hiểu sâu. Đọc lại còn giúp ta nhớ về tuổi thơ và những người từng kể cho mình nghe.
Nên đọc cổ tích Việt Nam hay cổ tích nước ngoài cho con?
Cả hai. Cổ tích Việt Nam giữ cho con gần với tiếng nói và nếp nghĩ của ông bà, cổ tích nước ngoài mở cho con thấy người ở xứ khác cũng có những nỗi lòng giống mình.
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được cổ tích?
Trẻ ba bốn tuổi đã thích nghe những chuyện ngắn có nhân vật rõ ràng. Lớn dần, con sẽ hiểu thêm từng lớp ý nghĩa; không cần giải thích hết ngay từ đầu.
Có nên đổi kết truyện cho vui hơn?
Với trẻ rất nhỏ, kể nhẹ đi là được. Nhưng nên giữ tinh thần chính của câu chuyện, vì đó là điều người xưa muốn gửi lại. Khi con lớn, kể bản đầy đủ và cùng con bàn.
