Khi cơn giận đang lên, cách hữu ích nhất là dừng lại, thở một hơi, gọi tên nó trong đầu rồi mới nói. Khoảng dừng chỉ vài giây ấy không làm cơn giận biến mất, nhưng đủ để lời nói ra không thành lời mình phải hối hận cả tuần.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này là lời kể lại của một ông chủ tiệm tạp hoá đầu ngõ, nhân vật mình dựng nên từ những người bố rất quen. Ông nóng tính có tiếng cả xóm. Mình kể lại lời ông, giữ nguyên cái chất bộc trực của một người buôn bán cả đời.
Cái tiếng nóng tính cả xóm đều biết
Ông bảo mấy đứa nhỏ trong xóm đi ngang tiệm còn phải rón rén. Ông nói nửa đùa nửa thật. Rồi ông kể rằng cả đời buôn bán, ông quen nói to, quen quát, khách trả giá hơi lâu là ông gắt, con làm vỡ chai nước mắm là ông mắng một trận.
Ông không nghĩ đó là vấn đề, cho tới một chiều thằng con trai út, lúc đó học lớp chín, làm rơi két tiền lẻ ra sàn. Ông quát nó một câu rất nặng, câu có chữ đồ vô dụng. Thằng bé không nói gì, nhặt tiền lên rồi đi vào nhà. Tối đó nó không ra ăn cơm.
Ông kể đêm đó ông nằm không ngủ. Ông nhớ lại hồi nhỏ chính bố ông cũng quát ông y như vậy, và ông đã thề sẽ không bao giờ làm thế với con mình. Vậy mà ông đã làm, không biết bao nhiêu lần.
Mình dừng lời kể ở đây một chút để nói rằng: rất nhiều người nóng tính không phải người xấu. Họ chỉ chưa từng được học cách dừng lại.
Học nhận ra cơn giận trước khi nó bùng
Ông kể ông bắt đầu từ việc để ý cơ thể mình. Ông nhận ra trước khi quát, mặt ông nóng bừng, tay ông siết lại, ngực như có cái gì dồn lên. Những dấu hiệu đó tới trước lời nói chừng một hai giây.
Một hai giây nghe thì ngắn, nhưng nó là cánh cửa. Nếu nhận ra kịp, ông có thể chọn không bước qua. Nếu không nhận ra, lời đã bay ra rồi, không ai thu lại được.
Ông tập bằng cách mỗi tối ngồi nhớ lại những lần trong ngày ông bực. Không phải để trách mình, mà để nhớ lại cơ thể lúc đó thế nào. Nhớ nhiều lần, dần dần ông nhận ra dấu hiệu nhanh hơn khi nó đang xảy ra.
Mỗi người có dấu hiệu riêng. Có người nóng tai, có người tim đập nhanh, có người muốn đi đi lại lại. Bạn thử để ý xem cơn giận của mình bắt đầu từ chỗ nào trên cơ thể.
Dừng, thở, gọi tên
Khi đã nhận ra, ông làm ba việc. Việc thứ nhất là dừng, tức là ngậm miệng lại, không nói gì trong lúc đó. Ông bảo việc này khó nhất, vì cơn giận luôn muốn được nói ra ngay.
Việc thứ hai là thở một hơi, thở ra dài hơn hít vào. Ông thường đặt một tay lên ngực, chỗ ông thấy dồn lên nhiều nhất. Bàn tay ấy giống như nhắc mình đang ở đây.
Việc thứ ba là gọi tên trong đầu: mình đang giận. Đơn giản vậy thôi. Ông kể khi gọi được tên, ông thấy mình như đứng lùi lại một bước, nhìn cơn giận chứ không phải bị nó nhấc đi.
Sau ba việc ấy, ông mới nói. Lời nói ra vẫn có thể là lời trách, nhưng nó là lời trách của một người đang tỉnh, chứ không phải tiếng quát của một cơn nóng. Thay vì đồ vô dụng, ông nói con cẩn thận nhặt cho đủ tiền nhé, rồi lần sau để két xa mép bàn.
Khi đã lỡ quát rồi
Ông thừa nhận không phải lần nào cũng dừng kịp. Có những ngày hàng về muộn, khách khó, trời nóng, và ông lại quát. Cái khác là bây giờ, sau khi quát, ông biết quay lại.
Ông kể lần đầu tiên ông xin lỗi thằng con út, nó nhìn ông như nhìn người lạ. Ông nói bố xin lỗi vì lúc nãy nói nặng lời, bố đang bực chuyện khác mà trút lên con. Thằng bé chỉ ừ một tiếng, nhưng tối đó nó ra ngồi cạnh ông xem bóng đá.
Lời xin lỗi không xoá được câu nói đã nói ra, nhưng nó dạy con một điều quan trọng: người lớn cũng sai, và người lớn biết nhận sai. Con sẽ mang điều đó theo khi chính con có lúc nóng giận.
Đừng để niềm tự trọng của một người bố, một người mẹ ngăn lời xin lỗi. Một câu xin lỗi chân thành nhiều khi chữa lành hơn trăm câu dạy dỗ.
Cơn giận không phải kẻ thù
Ông bảo giờ ông không còn coi cơn giận là thứ xấu xa phải diệt. Giận cho ông biết có gì đó không ổn: ông đang mệt, đang lo tiền, hay đang thấy bị coi thường. Nghe được nó, ông biết mình cần gì.
Có khi cơn giận là dấu hiệu ông cần nghỉ. Có khi là dấu hiệu cần nói chuyện thẳng thắn với ai đó. Có khi chỉ là dấu hiệu ông chưa ăn trưa.
Chánh niệm với cơn giận không phải là nén nó xuống cho người ngoài nhìn vào thấy hiền lành. Nén lâu ngày nó sẽ thành thứ khác nặng hơn. Chánh niệm là thấy nó, hiểu nó, và chọn cách đáp lại.
Nếu bạn thấy cơn giận của mình thường xuyên mất kiểm soát, làm tổn thương người khác hoặc chính mình, đừng ngại tìm tới chuyên gia tâm lý. Đó là việc của người dũng cảm, không phải của người yếu đuối.
Câu hỏi thường gặp
Nén giận có tốt không?
Nén giận lâu ngày mà không hiểu hay giải toả nó thường không tốt, vì nó có thể bùng ra lúc khác mạnh hơn. Chánh niệm khác với nén: bạn nhận ra, thừa nhận cơn giận rồi chọn cách nói và làm phù hợp.
Đang giận mà bỏ đi chỗ khác có được không?
Được, miễn là bạn nói rõ mình cần ra ngoài một lúc cho bình tĩnh và sẽ quay lại nói chuyện. Bỏ đi mà không nói gì dễ làm người kia hiểu lầm là bạn đang trốn tránh.
Làm sao để không quát con khi con làm sai?
Tập nhận ra dấu hiệu cơn giận trong cơ thể, dừng nói, thở một hơi rồi mới nói với con về việc cần sửa. Khi lỡ quát, hãy xin lỗi con và nói lại bằng giọng bình tĩnh.
Xin lỗi con có làm mất uy của bố mẹ không?
Thường là ngược lại. Một lời xin lỗi chân thành cho con thấy bố mẹ công bằng và đáng tin. Con sẽ học được cách nhận sai từ chính bố mẹ mình.
Khi nào thì nên tìm chuyên gia vì nóng giận?
Khi cơn giận thường xuyên làm bạn mất kiểm soát, gây tổn thương cho người khác hoặc cho chính mình, hay làm đổ vỡ các mối quan hệ. Chuyên gia tâm lý có thể giúp bạn tìm ra gốc rễ và cách đối phó phù hợp.
