Bố mẹ không nên đọc trộm nhật ký của con. Điều đọc được hiếm khi đáng với cái giá phải trả là niềm tin của con, thứ rất khó lấy lại khi đã mất. Nếu đang lo, cách tốt hơn là hỏi con trực tiếp; chỉ khi có dấu hiệu rõ ràng con đang gặp nguy hiểm thì mới cân nhắc can thiệp, và nên có người chuyên môn cùng giúp.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình thử kể bằng một cuộc trò chuyện tưởng tượng. Một ông bố có con gái học lớp chín. Một chiều ông vào phòng con lấy cái thước, thấy cuốn sổ nhật ký nằm mở hờ trên bàn. Con dạo này ít nói, hay đóng cửa. Ông đứng đó, tay đặt hờ lên cuốn sổ. Giả sử lúc ấy có một người bạn ở bên cạnh ông.
Người bố hỏi: nhìn một chút thì có sao
Người bố nói: con dạo này lạ lắm, mình chỉ muốn biết nó có chuyện gì. Nhìn một chút thôi, có sao đâu, mình là bố nó mà.
Người bạn đáp: mình hiểu anh lo. Nhưng anh thử nghĩ, nếu con biết anh đã đọc, nó sẽ nghĩ gì. Nó sẽ không nghĩ bố quan tâm mình. Nó sẽ nghĩ trong nhà này không có chỗ nào thật sự là của mình.
Nhật ký là một trong số rất ít chỗ mà đứa trẻ tuổi mới lớn được nói thật hoàn toàn, kể cả những điều chưa chín chắn, những cơn giận, những nỗi buồn mà nó không muốn ai thấy. Viết ra là cách nó tự gỡ rối.
Khi chỗ ấy bị xâm phạm, có hai khả năng: con thôi viết, hoặc con viết ở chỗ khác kín hơn mà bố mẹ không bao giờ tìm thấy. Cả hai đều làm bố mẹ xa con thêm.
Đọc được cũng chưa chắc hiểu đúng
Người bố hỏi tiếp: nhưng nếu không đọc, làm sao mình biết con nghĩ gì.
Người bạn nói: đọc rồi cũng chưa chắc biết. Nhật ký tuổi mới lớn thường viết lúc cảm xúc đang ở đỉnh. Một câu như con ghét cả nhà này, viết lúc vừa bị mắng, có thể hôm sau con đã quên. Bố mẹ đọc thấy câu ấy lại đau lòng, lại suy diễn, lại lo thêm.
Nhật ký cũng đầy những chuyện bạn bè, thầy cô, những rung động đầu đời mà người lớn nhìn vào rất dễ thấy nghiêm trọng hơn thật. Đọc xong, bố mẹ thường không biết làm gì với những điều mình đã biết, vì không thể nói ra là mình đã đọc.
Thế là bố mẹ mang trong lòng một bí mật, đối xử với con khác đi, và con cảm nhận được sự khác ấy mà không hiểu vì sao.
Hỏi con thay vì đọc của con
Người bố thở dài: vậy giờ mình làm gì.
Người bạn gợi ý: gấp cuốn sổ lại như cũ, ra khỏi phòng. Tối nay, tìm một lúc chỉ có hai bố con, như lúc chở con đi học thêm, hay lúc đi mua đồ. Không cần ngồi đối diện nghiêm trang. Nói đơn giản: dạo này bố thấy con ít nói, bố không biết con có chuyện gì không, nếu con muốn kể thì bố nghe.
Có thể con sẽ nói không có gì. Không sao. Điều quan trọng là con biết cánh cửa đang mở, và biết bố không đọc trộm mà hỏi thẳng. Nhiều đứa trẻ sẽ quay lại kể sau vài ngày, khi chúng thấy an toàn.
Nếu được, bố mẹ còn có thể nói rõ với con: bố mẹ tôn trọng nhật ký của con, sẽ không đọc. Lời hứa ấy, khi được giữ, là một món quà lớn với tuổi mới lớn.
Khi nào lo lắng là thật sự cần can thiệp
Người bố hỏi câu khó nhất: nhưng nếu con có chuyện nghiêm trọng thì sao.
Người bạn trả lời: có những dấu hiệu bố mẹ cần nghiêm túc để ý, như con thay đổi hẳn trong nhiều tuần, bỏ ăn, mất ngủ, không muốn đi học, tách khỏi mọi bạn bè, có vết thương không rõ lý do, nói những câu về chuyện không muốn sống nữa. Những dấu hiệu ấy nhìn thấy được bằng mắt, không cần đọc nhật ký.
Khi thấy những dấu hiệu ấy, việc cần làm là nói chuyện với con, liên lạc với thầy cô chủ nhiệm, và đưa con tới gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đừng giữ một mình và đừng chờ.
Nếu có lúc an toàn của con buộc bố mẹ phải biết thêm, hãy làm điều đó cùng người có chuyên môn, và sau đó nói thật với con vì sao bố mẹ đã làm vậy. Sự thật, dù khó, giữ niềm tin tốt hơn sự giấu giếm.
Lỡ đọc rồi thì sao
Người bố chợt nói nhỏ: thật ra tuần trước mình đã đọc vài trang rồi.
Người bạn không trách. Chuyện đã xảy ra. Có hai lựa chọn: giữ im lặng và không bao giờ đọc nữa, hoặc nói thật với con và xin lỗi. Nói thật khó hơn, nhưng thường tốt hơn, vì trẻ tuổi này rất nhạy, chúng thường đoán ra.
Một lời xin lỗi đơn giản: bố đã đọc vài trang nhật ký của con vì bố lo, bố biết là sai, bố xin lỗi và sẽ không làm nữa. Không giải thích dài, không kèm chữ nhưng. Con có thể giận một thời gian. Hãy để con giận.
Điều con học được từ lời xin lỗi ấy là người lớn cũng sai, và người lớn biết nhận sai. Đó là bài học quý hơn mọi thứ bố có thể đọc được trong cuốn sổ.
Câu hỏi thường gặp
Con còn nhỏ thì bố mẹ có được đọc nhật ký không?
Với trẻ nhỏ, nhật ký thường là bài tập hay trò chơi, bố mẹ có thể đọc khi con mời. Từ tuổi mới lớn, nên coi nhật ký là riêng tư và chỉ đọc khi con cho phép.
Làm sao biết con có chuyện mà không đọc nhật ký?
Để ý thay đổi kéo dài trong ăn ngủ, học hành, bạn bè, tâm trạng. Trò chuyện thường xuyên, liên lạc với thầy cô. Khi lo nhiều, hãy hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý.
Con viết nhật ký trên điện thoại có nên kiểm tra không?
Nguyên tắc riêng tư như sổ giấy. Bố mẹ nên thoả thuận rõ với con về việc dùng điện thoại an toàn, thay vì lén xem những gì con viết cho riêng mình.
Lỡ đọc nhật ký của con rồi có nên nói không?
Thường nên nói thật và xin lỗi ngắn gọn, hứa không tái phạm. Con có thể giận, nhưng sự thật và lời xin lỗi giữ niềm tin tốt hơn giấu giếm.
Con đọc trộm nhật ký của bố mẹ thì xử lý sao?
Bình tĩnh nói với con rằng nhật ký là đồ riêng tư của mỗi người, và cũng cam kết bố mẹ tôn trọng đồ riêng của con. Luật áp dụng cho cả nhà thì con dễ hiểu hơn.
