Người chăm người thân ốm lâu ngày rất dễ kiệt sức, vì việc chăm không có ngày nghỉ, không có giờ tan ca, và mọi sự chú ý trong nhà đều dồn về người bệnh. Muốn đi được đường dài, người chăm cần chia việc với người khác, giữ vài khoảng nghỉ thật sự, và cho phép mình có những cảm xúc lẫn lộn mà không tự trách.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình viết dưới dạng một lá thư, gửi tới bạn, người có thể đang ngồi ở hành lang bệnh viện, hoặc vừa trở mình dậy lúc ba giờ sáng để đỡ bố đi vệ sinh, hoặc đang đút từng thìa cháo cho mẹ sau một cơn tai biến. Bạn cứ nghe như nghe một người bạn nói chuyện.
Bạn thân mến, mình biết bạn mệt
Bạn thân mến, mình biết bạn mệt, kiểu mệt mà ngủ một đêm không hết. Bạn đã quen với mùi thuốc sát trùng, với tiếng máy đo, với việc ăn vội hộp cơm bên giường bệnh. Có lẽ đã lâu rồi không ai hỏi bạn có ổn không, vì ai tới thăm cũng hỏi người bệnh trước.
Mình muốn nói rằng sự mệt ấy là thật, và nó có tên. Người chăm sóc lâu ngày có thể kiệt sức như người làm việc quá tải: ngủ không sâu, hay cáu, quên trước quên sau, thấy trống rỗng, có khi đau lưng đau đầu triền miên.
Nếu bạn nhận ra mình trong những điều đó, đừng nghĩ là mình yếu. Bạn đang gánh một việc nặng mà ít ai nhìn thấy.
Và việc bạn chăm cho mình không phải là bỏ bê người bệnh. Ngược lại, một người chăm còn sức mới chăm được lâu.
Đừng gánh một mình
Trong nhiều gia đình, việc chăm thường rơi vào một người, hay là con gái, con dâu, hoặc người ở gần nhất. Những người còn lại góp tiền, góp lời hỏi thăm, nhưng ca đêm thì chỉ một người thức.
Bạn có quyền đề nghị chia việc. Hãy nói cụ thể: chị cần anh trực đêm thứ bảy và chủ nhật, cần em mang cơm vào ba buổi trưa trong tuần. Lời nhờ chung chung như mọi người giúp chị với thường không ai nhận, còn lời nhờ cụ thể thì dễ được đáp lại.
Nếu gia đình ít người, có thể hỏi về người chăm bệnh thuê theo giờ, các nhóm thiện nguyện ở địa phương, hay hàng xóm thân thiết. Nhận giúp đỡ không làm bạn kém hiếu thảo.
Cũng nên hỏi kỹ nhân viên y tế về cách chăm đúng, như xoay trở người bệnh, cho ăn qua ống, chăm vết loét. Biết làm đúng giúp bạn bớt lo và bớt tốn sức.
Những khoảng nghỉ thật
Khoảng nghỉ thật là khoảng thời gian bạn không phải lo việc chăm, dù chỉ một tiếng. Ra ngoài ăn một tô phở nóng, gội đầu ở tiệm quen, đi bộ một vòng quanh hồ. Lúc ấy đã có người khác trông, nên bạn được yên tâm rời đi.
Ngồi cạnh giường bệnh lướt điện thoại không phải là nghỉ. Ngủ chập chờn trên ghế xếp cũng không phải là ngủ đủ. Hãy tính toán để mỗi tuần có ít nhất vài khoảng nghỉ thật, và giữ nó như giữ lịch uống thuốc của người bệnh.
Những ngày quá căng, chỉ cần năm phút ra hành lang, đứng ở chỗ có cửa sổ, thở chậm vài hơi, uống một cốc nước. Năm phút nhỏ thôi, nhưng giữ cho bạn khỏi đứt dây.
Bạn cũng cần ăn đủ bữa và đi khám sức khoẻ của chính mình. Người chăm hay bỏ qua những cơn đau của bản thân, tới khi gục xuống thì cả nhà mới thấy.
Những cảm xúc khó nói ra
Có những lúc bạn thấy giận người bệnh, vì họ khó tính, vì họ không chịu ăn, vì họ trách bạn. Có những lúc bạn mong mọi chuyện kết thúc, rồi lập tức thấy tội lỗi vì đã nghĩ như vậy.
Mình muốn nói rằng những cảm xúc ấy rất con người. Thương và mệt có thể cùng tồn tại. Mong được giải thoát khỏi gánh nặng không có nghĩa là bạn hết thương.
Hãy tìm một chỗ để nói ra: một người bạn biết lắng nghe, một nhóm những người cùng chăm người thân, hay một chuyên gia tâm lý. Nói ra rồi, cảm xúc bớt nặng, và bạn bớt thấy mình là người xấu.
Nếu bạn buồn kéo dài, mất ngủ nhiều tuần, hoặc có lúc nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ ngay. Chăm người khác không có nghĩa là bỏ mặc mình.
Lời cuối thư
Bạn thân mến, không ai chấm điểm việc bạn chăm người thân. Không có bảng xếp hạng con hiếu thảo nhất hay vợ tận tuỵ nhất. Chỉ có bạn, người bệnh, và những ngày đang trôi qua.
Hãy để ý cả những khoảnh khắc nhỏ còn đẹp: một buổi chiều người bệnh tỉnh táo kể chuyện ngày xưa, một bữa ăn họ ăn hết, một nụ cười khi bạn lau mặt cho họ. Những khoảnh khắc ấy sẽ ở lại với bạn rất lâu.
Rồi sẽ có lúc việc chăm này kết thúc, theo cách này hay cách khác. Mình mong lúc ấy bạn vẫn còn sức khoẻ, còn những người bạn, và còn chính mình.
Thương bạn. Hẹn bạn ở một tập khác của Kho Sách Nói.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu người chăm bệnh bị kiệt sức là gì?
Thường gặp là mệt không hồi phục dù đã ngủ, hay cáu gắt, trống rỗng, mất hứng thú, đau mỏi kéo dài và dễ ốm vặt. Nếu thấy những dấu hiệu này, bạn cần được chia bớt việc và nghỉ ngơi.
Muốn nghỉ một hôm khi đang chăm bố mẹ có phải là bất hiếu?
Không. Nghỉ ngơi để giữ sức là việc cần thiết để chăm được lâu dài. Hãy sắp xếp người trông thay rồi yên tâm nghỉ.
Làm sao nhờ anh chị em chia việc chăm bệnh?
Nói cụ thể việc gì, vào ngày nào, giờ nào. Có thể lập một lịch chung để mọi người nhìn thấy và tự nhận phần mình.
Có nên thuê người chăm bệnh?
Nếu gia đình ít người hoặc người chăm chính đã quá sức, thuê người chăm theo giờ hoặc theo ca là lựa chọn hợp lý. Nên hỏi bệnh viện hoặc người quen giới thiệu nơi đáng tin.
Người chăm bệnh có nên gặp chuyên gia tâm lý không?
Nên, nếu bạn thấy buồn kéo dài, mất ngủ nhiều tuần, hay có những cảm xúc khó chịu không nói được với ai. Chuyên gia giúp bạn có chỗ an toàn để trút gánh.
