Cho người thân vay tiền mà vẫn giữ được tình và giữ được mình thì có một nguyên tắc: chỉ đưa số tiền bạn chấp nhận được nếu không bao giờ nhận lại. Kèm theo đó là nói rõ ngay từ đầu đây là cho vay hay cho hẳn, ghi lại thoả thuận một cách nhẹ nhàng, và đủ can đảm từ chối khi khoản vay vượt quá sức mình.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ở nhà mình, tiền và tình hay quấn vào nhau. Từ chối anh em thì sợ mang tiếng, đồng ý thì có khi mất cả tiền lẫn tình. Tập này không có câu trả lời đúng cho mọi nhà, nhưng có vài nguyên tắc giúp bạn đỡ khó xử.
Vì sao vay mượn trong nhà dễ làm sứt mẻ tình cảm?
Vay ngân hàng có hợp đồng, có lịch trả, có phạt trễ hạn. Vay người nhà thường chỉ có một câu nói. Không ai muốn ghi giấy vì sợ bị coi là không tin nhau.
Rồi thời gian trôi qua, người vay có thể quên, hoặc nghĩ người cho vay đang khá giả nên chẳng cần gấp. Người cho vay thì ngại nhắc, nhưng mỗi lần thấy người kia mua sắm, đi chơi, lại thấy ấm ức.
Ấm ức không nói ra tích tụ dần, cho tới một ngày bùng lên trong một bữa giỗ, một đám cưới, trước mặt cả họ. Khi đó vấn đề không còn là số tiền nữa, mà là lòng tin.
Phần lớn những rạn nứt như vậy bắt đầu từ việc không rõ ràng ngay lúc đầu, chứ không phải từ việc ai xấu.
Chỉ đưa số tiền mình chấp nhận mất
Trước khi đồng ý, hãy hỏi mình: nếu số tiền này không bao giờ quay lại, mình có sống ổn không, có giận người kia không. Nếu câu trả lời là không ổn, thì số tiền đó quá lớn với mình.
Có thể bạn vẫn giúp được, nhưng với một số nhỏ hơn. Em không có đủ số anh cần, em giúp được chừng này thôi. Một khoản nhỏ mà cho đi thanh thản tốt hơn một khoản lớn mà ôm lo.
Đừng bao giờ đụng vào quỹ dự phòng, tiền học của con, tiền chữa bệnh để cho vay. Đó là những khoản bảo vệ chính gia đình bạn.
Đặc biệt cẩn trọng với việc đứng tên vay giùm, bảo lãnh hay thế chấp tài sản của mình cho người khác. Khi đó nếu người kia không trả, bạn phải trả, và rủi ro lớn hơn nhiều so với việc đưa một khoản tiền mặt.
Nói rõ: cho vay hay cho hẳn
Nhiều mâu thuẫn bắt nguồn từ chỗ hai bên hiểu khác nhau. Người đưa nghĩ là cho vay, người nhận nghĩ là được giúp. Hãy nói rõ ngay từ đầu.
Nếu bạn quyết định cho hẳn, cứ nói: em gửi anh, không cần trả. Rồi quên nó đi thật. Đó là món quà, không phải khoản nợ treo.
Nếu là cho vay, nói rõ khi nào trả, trả một lần hay nhiều lần. Ghi lại vài dòng, có thể chỉ là một tin nhắn: em chuyển anh khoản này, anh hẹn trả trước Tết nhé. Ghi lại không phải để kiện, mà để cả hai cùng nhớ đúng.
Với khoản lớn, một tờ giấy vay viết tay có chữ ký hai bên là hợp lý, và có thể nói nhẹ nhàng rằng ghi để sau này con cháu khỏi hiểu lầm. Phần lớn người vay thật lòng sẽ không phật ý.
Từ chối thế nào cho đỡ khó?
Từ chối người thân rất khó, nhưng đôi khi là điều tử tế nhất cho cả hai. Hãy nói thật, ngắn gọn, không cần kể lể hoàn cảnh nhà mình quá chi tiết.
Một câu có thể dùng là: vợ chồng em đã thống nhất không cho vay tiền, vì nhà em cũng đang lo nhiều khoản. Nói về nguyên tắc chung của gia đình giúp người nghe bớt cảm giác bị từ chối riêng.
Nếu muốn giúp mà không đưa tiền, có thể giúp bằng cách khác: tìm thông tin việc làm, giới thiệu chỗ vay chính thức uy tín, giúp lập kế hoạch chi tiêu, đỡ một khoản cụ thể như học phí của cháu thay vì đưa tiền mặt.
Hãy chuẩn bị tinh thần rằng người kia có thể buồn một thời gian. Giữ liên lạc, hỏi han như bình thường, để họ thấy bạn từ chối khoản tiền chứ không từ chối họ.
Nhắc nợ mà không sứt mẻ tình cảm
Khi đến hẹn mà người vay chưa trả, hãy nhắc sớm và nhẹ nhàng. Chờ lâu mới nói thì cả hai đều khó xử hơn.
Nói riêng, không nói trước mặt người khác. Hỏi về hoàn cảnh trước: dạo này anh làm ăn thế nào. Rồi nhắc khoản tiền và hỏi kế hoạch trả. Nếu người kia khó khăn thật, cùng nhau chia nhỏ thành nhiều đợt.
Một anh kể rằng em trai anh vay một khoản để sửa nhà, hẹn ba tháng mà một năm chưa trả. Thay vì im lặng ấm ức, anh ngồi với em, hỏi thẳng khó khăn ở đâu. Hai anh em thống nhất mỗi tháng em gửi một khoản nhỏ. Hơn một năm sau thì trả xong, và hai anh em vẫn thân như cũ.
Nếu cuối cùng tiền không trở lại, hãy tự hỏi mình có muốn đánh đổi mối quan hệ để đòi bằng được không. Có khi bạn chọn buông, coi như một bài học. Có khi bạn chọn đòi bằng đường chính thức. Không có câu trả lời chung, chỉ có điều phù hợp với bạn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết giấy khi cho anh em ruột vay?
Với khoản lớn thì nên, viết ngắn gọn số tiền, ngày vay, hẹn trả và chữ ký hai bên. Có thể nói nhẹ nhàng rằng ghi để sau này khỏi hiểu lầm.
Có nên đứng tên vay ngân hàng giúp người thân?
Rất rủi ro. Nếu người kia không trả, bạn chịu trách nhiệm trả nợ và lịch sử tín dụng của bạn bị ảnh hưởng. Chỉ nên cân nhắc khi bạn đủ sức tự trả toàn bộ khoản đó.
Người thân vay mãi không trả thì làm sao?
Nói chuyện riêng, hỏi về hoàn cảnh, cùng lập kế hoạch trả từng phần. Nếu vẫn không được, cân nhắc giữa việc buông khoản tiền và việc đòi qua đường chính thức.
Từ chối cho vay có làm mất tình cảm không?
Có thể làm người kia buồn lúc đầu, nhưng một lời từ chối rõ ràng thường ít gây tổn hại hơn một khoản vay không trả kéo dài nhiều năm.
Có nên tính lãi khi cho người thân vay?
Phần lớn gia đình không tính lãi. Nếu khoản vay lớn và dài hạn, hai bên có thể thoả thuận rõ ràng ngay từ đầu để không ai thấy thiệt.
