Lễ không phải khách sáo hay màu mè. Lễ là cách mình cho người khác thấy mình tôn trọng họ, qua một lời chào, một cái nhìn, một cách đưa đồ bằng hai tay. Không có lễ, người ta vẫn sống được với nhau, nhưng sẽ cọ xát nhau nhiều hơn.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có lần mình dự một đám giỗ, thấy bà cụ chủ nhà hơi buồn khi đứa cháu chạy vào nhà chỉ kịp nói con chào bà rồi cắm mặt vào điện thoại. Đứa bé không hư, nó chỉ chưa ai dạy rằng lời chào cũng có trọng lượng. Từ chuyện ấy, mình muốn nói với bạn về chữ lễ.
Một lời chào có trọng lượng
Ở nhiều nhà, trẻ con được dạy khoanh tay, cúi đầu, chào to rõ từng người lớn. Có người cho đó là hình thức. Nhưng hãy nhìn nét mặt ông bà khi được chào như vậy. Đó là cảm giác được nhìn thấy, được coi trọng trong chính ngôi nhà của mình.
Lời chào là cái lễ nhỏ nhất mà ai cũng làm được. Bước vào phòng chào người đang ở đó, rời đi chào người ở lại. Gặp bác bảo vệ chào một câu, gặp cô lao công nói cảm ơn. Không tốn gì, nhưng làm không khí quanh mình dễ chịu hẳn.
Người ta hay nhớ ai chào mình và ai không. Không phải vì họ chấp nhặt, mà vì lời chào là tín hiệu đầu tiên cho biết người kia có coi mình là người hay không.
Nên với đứa bé trong đám giỗ, điều đáng dạy không phải là phải chào cho đủ thủ tục, mà là chào để bà biết con thấy bà, con vui vì gặp bà.
Tiên học lễ hậu học văn, hiểu thế nào cho đúng
Câu tiên học lễ, hậu học văn được treo ở rất nhiều trường học. Ý của nó là học cách làm người trước, rồi mới học chữ nghĩa. Một người giỏi mà không biết tôn trọng ai thì cái giỏi ấy dễ thành cái hại.
Nhưng câu này đôi khi bị hiểu lệch thành học lễ là học vâng lời, không được hỏi lại, không được nói khác người lớn. Lễ đúng nghĩa không cấm suy nghĩ. Một học trò có lễ vẫn có thể giơ tay hỏi thầy, vẫn có thể nói em nghĩ khác, miễn là nói bằng sự tôn trọng.
Lễ là cách nói, không phải là nội dung bị cấm. Bạn có thể không đồng ý với ai đó mà vẫn dùng lời lẽ đàng hoàng, vẫn nghe họ nói hết, vẫn không hạ thấp họ. Đó mới là lễ của người trưởng thành.
Hiểu như vậy, lễ không kìm người trẻ lại, mà giúp tiếng nói của họ được lắng nghe hơn.
Lễ khác khách sáo ở đâu
Khách sáo là khi lời lẽ lịch sự nhưng lòng thì xa, kiểu mời cho có, cảm ơn cho xong. Lễ thật là khi hình thức đi cùng tấm lòng. Cùng một câu cảm ơn, người nghe cảm nhận được ngay đâu là thật, đâu là cho có.
Có những nhà thân thiết với nhau tới mức không còn cần nghi thức rườm rà. Điều ấy tốt. Nhưng ngay trong những mối quan hệ thân nhất, vợ chồng, cha mẹ con cái, bạn lâu năm, vẫn cần chút lễ: một câu cảm ơn khi được nấu cơm, một câu xin lỗi khi lỡ lời, gõ cửa trước khi vào phòng con.
Nhiều gia đình đánh mất cái lễ nhỏ ấy, rồi lời nói với nhau ngày càng cộc. Người ngoài thì mình giữ ý, người nhà thì mình nói thẳng tuột. Lâu dần, chính người thân nhất lại là người hay bị mình làm tổn thương nhất.
Lễ trong nhà không làm nhà xa cách. Nó giống như lớp dầu trong máy, giúp các bánh răng quay mà không mài mòn nhau.
Những phép lễ nhỏ đáng giữ hôm nay
Đưa và nhận đồ từ người lớn tuổi bằng hai tay. Đây là nét rất Việt, rất đẹp, và nhiều bạn trẻ đã quên. Một cử chỉ nhỏ nhưng nói rất nhiều về sự tôn trọng.
Trong bữa cơm, mời người lớn ăn trước, chờ mọi người cùng ngồi rồi mới ăn. Đừng để điện thoại trên mâm. Bữa cơm là chỗ gia đình gặp nhau, điện thoại trên mâm là bảo với mọi người rằng ở đâu đó có thứ quan trọng hơn.
Trên mạng cũng có lễ. Trả lời tin nhắn của người lớn tuổi có đầu có đuôi, không cụt lủn một chữ. Không bình luận chê bai người lạ chỉ vì mình không bị nhìn thấy. Nhiều lời ta không bao giờ nói trực tiếp, thì cũng đừng gõ ra.
Đến nhà người khác, hỏi trước khi ngồi chỗ nào, cởi giày dép nếu nhà họ có nếp ấy, không tự ý mở tủ lạnh. Mỗi nhà một nếp, tôn trọng nếp nhà người ta là cái lễ của khách.
Dạy con lễ bằng cách sống có lễ
Trẻ học lễ chủ yếu bằng mắt. Nếu cha mẹ quát người phục vụ ở quán, con sẽ học điều đó. Nếu cha mẹ chào hỏi tử tế người giao hàng, con cũng học điều đó. Lời dạy mà khác với việc làm thì trẻ tin việc làm.
Thay vì bắt con chào, hãy giải thích vì sao chào. Ông bà vui khi được con chào, cô giáo thấy con quý cô. Khi trẻ hiểu lễ là cách làm người khác vui, trẻ sẽ làm vì muốn, không phải vì sợ bị mắng.
Và cha mẹ cũng nên giữ lễ với con. Nói cảm ơn khi con giúp việc nhà, xin lỗi khi mình nóng vội. Đứa trẻ được tôn trọng sẽ biết tôn trọng người khác.
Chữ lễ, rốt cuộc, là sự quan tâm được thể hiện ra ngoài. Hôm nay, bạn thử để ý một phép lễ nhỏ mình đã quên, như đưa đồ bằng hai tay, hay một lời chào trước khi rời đi, rồi làm lại nó.
Câu hỏi thường gặp
Tiên học lễ hậu học văn có nghĩa là gì?
Câu này nói rằng học cách làm người, cách cư xử tôn trọng người khác cần đi trước việc học kiến thức. Nó không có nghĩa là cấm học trò hỏi lại hay nói khác thầy cô.
Lễ phép và khách sáo khác nhau thế nào?
Lễ phép là hình thức tôn trọng đi kèm tấm lòng thật. Khách sáo là lời lịch sự nhưng lòng xa cách. Người nghe thường cảm nhận được sự khác nhau này rất rõ.
Trong gia đình có cần lễ nghĩa không?
Rất cần, ở mức nhỏ và tự nhiên: cảm ơn, xin lỗi, gõ cửa trước khi vào phòng, mời nhau ăn cơm. Những điều này giữ cho lời nói trong nhà không trở nên cộc cằn.
Làm sao dạy trẻ lễ phép mà không ép buộc?
Hãy làm mẫu cho con thấy và giải thích vì sao cần chào hỏi, cảm ơn. Khi trẻ hiểu lễ giúp người khác vui, trẻ sẽ làm tự nhiên hơn so với bị bắt buộc.
Giới trẻ bây giờ có còn cần chữ lễ không?
Vẫn cần, vì lễ là cách tôn trọng nhau ở bất cứ thời nào. Hình thức có thể thay đổi, nhưng lời chào, lời cảm ơn và cách nói tôn trọng thì vẫn mở ra nhiều cánh cửa.
