Sĩ diện là thứ nợ đắt nhất, vì mình trả bằng tiền thật cho những lời khen chỉ sống được một buổi chiều. Câu chuyện hôm nay kể về ông bố ở một làng quê hứa làm cỗ thật to mừng con đỗ đại học, chỉ để không thua kém nhà hàng xóm. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, làng quê và mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ở nhiều làng quê, mỗi khi nhà ai có con đỗ đạt là cả xóm vui lây, và cái vui ấy rất đẹp. Câu chuyện này kể về lúc cái vui ấy bị trộn thêm một thứ khác.
Tin vui cuối hè
Ông Chiến làm ruộng cả đời, nhà có hai sào lúa, một ao cá nhỏ. Thằng con trai út thi đỗ đại học ở thành phố, đứa đầu tiên trong họ đỗ đại học. Hôm có giấy báo, ông cầm tờ giấy đi khắp xóm, mặt sáng bừng.
Cùng năm ấy, con nhà ông Toàn bên cạnh cũng đỗ. Nhà ông Toàn khá giả hơn, có con gái lớn làm ăn xa gửi tiền về. Ông Toàn tuyên bố sẽ làm hai chục mâm cỗ mừng con, mời cả làng.
Tối ấy, ngồi uống rượu với mấy ông bạn, có người nói vui: thế nhà ông Chiến làm mấy mâm. Ông Chiến uống thêm chén nữa, rồi buột miệng: nhà này làm hai lăm mâm. Câu nói ra rồi thì không rút lại được nữa.
Về nhà, bà Chiến nghe xong thì ngồi lặng. Nhà có bao nhiêu tiền, bà biết rõ hơn ai hết. Số tiền dành dụm đủ cho con nhập học và vài tháng tiền trọ đầu tiên, không hơn.
Vay để làm cỗ
Bà khuyên ông làm vài mâm cơm trong họ là đủ. Ông gạt đi, bảo nói với làng rồi, làm ít người ta cười cho thối mặt. Ông bán con lợn đang nuôi dở, vay thêm ông anh họ một khoản, rồi vay nóng một người trong xã, lãi tính theo ngày.
Thằng con trai biết chuyện, bảo bố đừng làm to, con không cần. Ông Chiến quát: mày biết gì, đây là mặt mũi của cả nhà. Thằng bé im, nhưng tối đó nằm trằn trọc mãi.
Ngày cỗ, sân nhà ông Chiến trải chiếu kín, hai lăm mâm đủ món, rượu bia không thiếu. Người làng tới đông, khen ông chịu chơi, khen thằng bé giỏi. Ông Chiến đi hết mâm này sang mâm khác, mời rượu, mặt đỏ gay, cười không ngớt.
Chỉ có bà Chiến là ngồi trong bếp cả buổi, không ra sân.
Sau buổi chiều vui
Cỗ xong, khách về, sân ngổn ngang bát đĩa. Tiếng khen thưa dần, rồi tắt hẳn sau vài ngày. Người làng lại bận việc đồng áng, chẳng ai nhắc tới hai lăm mâm cỗ nữa.
Chỉ có khoản nợ là không tắt. Lãi vay nóng cứ đều đặn tăng lên mỗi ngày. Số tiền dành cho con nhập học đã đổ vào mâm cỗ gần hết. Ngày con lên đường nhập học, ông Chiến chỉ dúi được cho con một ít, đủ đóng học phí kỳ đầu, không đủ tiền trọ.
Thằng con lên thành phố, ở ghép với ba đứa bạn trong một phòng trọ chật, đi làm thêm từ tháng đầu tiên. Có những tối nó bưng bê ở quán ăn tới nửa đêm rồi mới về học bài. Gọi điện về, nó không kể gì, chỉ bảo con ổn.
Ông Chiến biết hết. Ông bán nốt mấy con gà, cày thuê thêm ruộng nhà người khác, cả năm trời mới trả xong khoản vay nóng. Năm ấy ông già đi trông thấy.
Câu chuyện ở bến xe
Tết năm ấy, con về quê. Ông ra tận bến xe đón. Ngồi sau xe máy của bố, thằng con kể chuyện học, chuyện làm thêm. Ông nghe, rồi bỗng dừng xe bên đường, quay lại nói một câu mà cả đời ông chưa nói với ai.
Ông bảo: bố xin lỗi con. Hai lăm mâm cỗ ấy là bố làm cho bố, không phải cho con. Bố sợ làng cười, mà rốt cuộc người khổ là con.
Thằng con ngồi im một lúc, rồi ôm lấy lưng bố. Nó bảo: con không giận bố đâu, con chỉ tiếc là hôm ấy bố không ngồi ăn được miếng nào, bố bận mời rượu cả buổi.
Mấy năm sau, khi thằng con tốt nghiệp, ông Chiến chỉ làm một mâm cơm trong nhà, có bà, có con, có ông anh họ đã cho vay năm nào. Ông ngồi ăn từ đầu tới cuối, cười rất nhiều.
Cái giá của sĩ diện
Câu chuyện này không chê việc ăn mừng. Mừng con đỗ đạt là niềm vui chính đáng, mời họ hàng làng xóm chung vui là nét đẹp. Vấn đề không nằm ở mâm cỗ, mà ở lý do của nó: làm để vui cùng mọi người, hay làm để không thua ai.
Sĩ diện có một đặc điểm rất khó nhận ra: nó đòi mình trả bằng tiền thật, sức thật, thời gian thật, cho những thứ chỉ sống trong ánh mắt người khác vài giờ. Và người trả cuối cùng thường không phải là mình, mà là người mình thương.
Ngày nay sĩ diện có nhiều dạng hơn mâm cỗ. Một đám cưới quá sức, một chiếc xe mua trả góp chỉ để bằng bạn bè, một món quà vượt quá túi tiền, một bức ảnh khoe để người ta khen. Mọi thứ trông rất vui, cho tới khi khoản trả góp tới hạn.
Lần tới khi định làm một điều gì thật to, bạn thử tự hỏi: nếu không ai nhìn thấy, mình còn muốn làm không. Nếu câu trả lời là không, có lẽ thứ mình sắp mua là sĩ diện.
Câu hỏi thường gặp
Câu chuyện mâm cỗ vì sĩ diện dạy điều gì?
Câu chuyện dạy rằng sống vì ánh mắt người khác có thể khiến mình và người thân phải trả giá rất đắt. Niềm vui thật không cần đo bằng số mâm cỗ.
Truyện có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Ông Chiến, gia đình và làng quê đều được dựng lên để kể một bài học về sĩ diện.
Làm sao phân biệt ăn mừng chính đáng với sĩ diện?
Thử hỏi nếu không ai nhìn thấy thì mình có còn muốn làm như vậy không, và chi phí có nằm trong khả năng mà không phải vay mượn hay không.
Vay nóng để lo việc nhà có nên không?
Vay nóng thường có chi phí rất cao và dễ thành gánh nặng kéo dài. Nếu thật sự cần vay, nên tìm hiểu kỹ ở các tổ chức tín dụng hợp pháp và hỏi ý kiến người có chuyên môn về tài chính.
Cha mẹ nên mừng con đỗ đạt thế nào cho ý nghĩa?
Một bữa cơm ấm cúng, một lời khen cụ thể về nỗ lực của con và để dành phần tiền cho việc học thường ý nghĩa hơn một bữa tiệc lớn. Nên hỏi con muốn được mừng thế nào.
