Có những điều mình không đổi được, như trời mưa hay nắng, nhưng mình luôn đổi được cách mình đáp lại nó. Câu chuyện hôm nay kể về hai người nông dân có ruộng sát nhau ở một vùng ven biển, cùng gặp một mùa nước mặn tràn vào, và hai cách đi qua mùa ấy. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, vùng đất và nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mời bạn về một vùng đồng bằng sát biển, nơi kênh rạch chằng chịt, và người ta nhìn màu nước dưới kênh để biết năm nay lúa có ăn hay không.
Hai thửa ruộng sát bờ kênh
Ông Sáu và ông Tám làm ruộng sát nhau đã ba chục năm, ngăn bằng một bờ đất nhỏ. Hai ông là bạn nhậu, là sui gia hụt, là người cùng đi đám giỗ mỗi năm. Ruộng của hai ông cùng lấy nước từ một con kênh, cùng trồng lúa hai vụ.
Mấy năm gần đây, trời đổi khác. Mùa khô kéo dài hơn, nước kênh cạn sớm, có những tháng nước biển theo sông ngấm vào, làm nước kênh lợ đi. Lúa tưới nước lợ thì vàng lá, lép hạt.
Năm ấy, mặn vào sớm hơn mọi năm. Lúa hai ông đang thì con gái thì nước kênh lợ hẳn. Cả cánh đồng lúa chuyển màu vàng úa trong vòng một tuần.
Ông Sáu ngồi trên bờ ruộng cả buổi chiều, nhìn lúa, rít thuốc, chửi trời. Ông Tám cũng ngồi đó một buổi, rồi hôm sau ông đi đâu mất từ sáng sớm.
Người ngồi than
Ông Sáu không đi đâu cả. Ông bảo trời hại thì chịu, làm gì được. Tối nào ông cũng ra quán đầu kênh, ngồi với mấy người cùng cảnh, kể chuyện mất mùa, chuyện trời bất công, chuyện ngày xưa ruộng tốt thế nào.
Ông không sai. Trời đổi thật, mặn vào thật, lúa chết thật. Những điều ông nói ai nghe cũng gật đầu. Nhưng nói xong, ngày mai ruộng vẫn vậy.
Vụ sau, ông Sáu gieo lại đúng giống lúa cũ, đúng lịch cũ, như ba chục năm nay. Ông bảo chắc năm nay trời thương. Mặn lại vào. Lúa lại chết một nửa.
Ông về nhà, ngồi trên hiên, nhìn ra cánh đồng, thở dài: số mình khổ.
Người đi hỏi
Ông Tám thì đi. Ông lên phòng nông nghiệp của xã hỏi chuyện mặn. Ông tới những nhà ở vùng xa hơn, nơi nghe nói mặn vào từ lâu mà người ta vẫn sống được. Ông dự mấy buổi tập huấn cán bộ khuyến nông mở ở nhà văn hoá, ngồi hàng đầu, ghi chép vào cuốn sổ học trò của đứa cháu.
Ông học được nhiều điều. Có giống lúa chịu mặn tốt hơn. Có thể xuống giống sớm để lúa kịp trổ trước khi mặn vào. Có thể đắp bờ, làm cống nhỏ, trữ nước ngọt trong ao từ cuối mùa mưa. Có những nơi người ta còn chuyển một phần ruộng sang nuôi trồng thứ khác hợp với nước lợ.
Ông không làm được hết. Có cách ông thử rồi không hợp với ruộng nhà mình. Năm đầu ông vẫn mất một phần. Nhưng ông ghi lại, chỗ nào được, chỗ nào hỏng, để năm sau làm khác.
Vụ thứ ba, lúa ông Tám đứng vững qua mùa mặn, năng suất không bằng thời ruộng tốt, nhưng đủ ăn, có dư bán.
Bờ đất giữa hai thửa ruộng
Đến vụ ấy, đứng trên bờ đất ngăn hai thửa, người ta thấy rõ: bên này lúa vàng úa, bên kia lúa xanh. Ông Sáu không nói gì suốt mấy ngày. Rồi một buổi chiều, ông mang chai rượu sang nhà ông Tám.
Uống một lúc, ông Sáu hỏi: ông làm sao vậy. Ông Tám không khoe. Ông lấy cuốn sổ ghi chép ra, chỉ từng trang. Ông kể cả những lần thử hỏng, những lần bị người ta cười vì ngồi học cùng đám trẻ ở buổi tập huấn.
Ông Sáu ngồi nghe tới khuya. Cuối cùng ông nói: qua cứ tưởng đổ tại trời là đúng. Ông Tám cười: đúng chứ, trời có lỗi thật. Mà trời đâu có sửa ruộng cho mình.
Vụ sau, hai ông cùng xuống giống sớm, cùng đào chung một cái ao trữ nước ngọt ở góc ruộng giáp nhau. Hai ông vẫn uống rượu với nhau như trước, nhưng chuyện kể thì khác: không còn chuyện trời bất công, mà là chuyện giống mới, chuyện độ mặn hôm nay.
Phần việc của trời và phần việc của mình
Câu chuyện này không nói rằng ông Sáu lười hay kém. Ông chỉ làm một điều rất người: khi gặp chuyện vượt quá sức mình, ông nhìn vào cái mình không đổi được và dừng ở đó. Than thở có khi giúp mình nhẹ lòng một chút. Nhưng nếu chỉ dừng ở than thở, ngày mai vẫn y như hôm nay.
Ông Tám cũng không giỏi hơn ai. Ông chỉ chia mọi chuyện làm hai phần: phần của trời, mình chịu; phần của mình, mình làm. Ông không đổi được mặn, nhưng đổi được lịch gieo, giống lúa, cái ao trữ nước. Và ông chịu đi hỏi, chịu học, chịu thử hỏng.
Trong đời ai cũng có những mùa nước mặn: giá cả tăng, chỗ làm cắt giảm, sức khoẻ kém đi, hoàn cảnh gia đình khó khăn. Những điều đó có thật, và không phải lỗi của mình. Nhưng câu hỏi hữu ích nhất vẫn là: trong chuyện này, phần nào là của mình.
Lần tới khi thấy mình đang ngồi trên bờ ruộng than trời, bạn thử lấy một tờ giấy, kẻ đôi ra. Một bên ghi những điều mình không đổi được. Bên kia, những điều mình làm được ngay tuần này.
Câu hỏi thường gặp
Câu chuyện hai người nông dân và mùa nước mặn dạy điều gì?
Câu chuyện dạy cách tách điều mình không đổi được khỏi điều mình làm được, rồi tập trung vào phần của mình. Than thở có thể đúng nhưng không tự sửa được hoàn cảnh.
Truyện có dựa trên một địa phương cụ thể không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Vùng ven biển, hai người nông dân và các cách làm trong truyện chỉ được kể ở mức khái quát.
Nông dân gặp nước mặn nên hỏi ai?
Nên liên hệ cán bộ nông nghiệp, khuyến nông của xã hoặc huyện để được hướng dẫn giống, lịch thời vụ và cách trữ nước phù hợp với điều kiện ruộng nhà mình. Mỗi vùng có cách làm khác nhau.
Làm sao thôi đổ lỗi cho hoàn cảnh mà không tự trách mình?
Chấp nhận rằng hoàn cảnh khó có thật và không phải lỗi của mình, đồng thời hỏi trong chuyện này mình làm được gì. Hai điều ấy không mâu thuẫn nhau.
Vì sao ông Tám ghi chép cả những lần thử hỏng?
Vì những lần hỏng cho biết cách nào không hợp với ruộng nhà mình, giúp lần sau làm đúng hơn. Ghi lại cũng giúp chia sẻ kinh nghiệm thật cho người khác.
