Đi một ngày đàng học một sàng khôn, nhưng chỉ khi mình đi với đôi mắt mở và tấm lòng mở. Cái khôn không đến từ số nơi mình đặt chân tới, mà từ những gì mình chịu nhìn, chịu hỏi, chịu lắng nghe dọc đường. Đi gần mà để ý vẫn học được nhiều hơn đi xa mà chỉ lo chụp ảnh.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Sàng là cái nong tre đan thưa người ta dùng để sàng gạo, nên một sàng khôn là một đống hiểu biết đầy. Tập này mình kể về một cô gái lần đầu đi xa một mình, một chuyến tàu đêm, và những điều cô mang về không nằm trong bức ảnh nào.
Chuyến tàu đầu tiên
Cô gái hai mươi ba tuổi, chưa từng đi đâu xa nhà quá một ngày. Một mùa hè, cô quyết định đi tàu ra một tỉnh miền núi, một mình, trong một tuần. Mẹ cô lo tới mất ngủ.
Trên tàu, cô ngồi cạnh một bà cụ đi thăm con. Bà kể về những năm đi làm thuê, về mấy đứa cháu, về món măng chua bà mang theo cho con. Cô nghe cả đêm, quên cả lướt điện thoại.
Ở thị trấn nhỏ, cô ở nhờ một nhà nghỉ của một gia đình. Chị chủ nhà dạy cô cách nấu một món lá rừng, chỉ cô đường ra chợ phiên. Cô ngồi cả buổi sáng ở chợ, nhìn người ta mua bán, đổi chác.
Về nhà, cô không có nhiều ảnh đẹp như những người đi du lịch khác. Nhưng cô nói, cô thấy mình hiểu thêm rất nhiều về những cuộc đời khác với đời mình.
Một sàng khôn là gì
Ông bà mình dùng chữ sàng rất khéo. Một cái sàng không chỉ chứa, nó còn lọc. Hạt tốt ở lại, trấu bay đi. Cái khôn học được trên đường cũng vậy: không phải mọi thứ thấy được đều đáng giữ, mình phải tự sàng.
Khôn ở đây không phải là kiến thức trong sách. Đó là hiểu biết về người: người ở vùng khác sống ra sao, nghĩ ra sao, cái gì làm họ vui, cái gì làm họ lo. Là hiểu biết về mình: mình xoay xở thế nào khi lạc đường, khi lỡ chuyến, khi ở giữa những người lạ.
Đi cũng làm mình thấy những điều mình coi là hiển nhiên hoá ra không hiển nhiên. Cách ăn, cách chào, cách sống ở nơi khác làm mình nhìn lại nếp nhà mình bằng con mắt mới.
Câu tục ngữ ra đời từ thời người ta đi bộ, đi đò, mỗi ngày đàng là một ngày vất vả. Cái khôn có được là nhờ vất vả ấy, nhờ phải hỏi đường, phải xin nước, phải ngủ nhờ.
Đi để học, không chỉ để chụp
Ngày nay, đi xa dễ hơn bao giờ hết. Nhưng cũng dễ đi mà không học được gì. Tới một nơi, chụp ảnh ở những chỗ ai cũng chụp, ăn ở những quán ai cũng giới thiệu, rồi về. Chuyến đi thành một danh sách đánh dấu.
Đi để học cần chậm lại. Ở một nơi lâu hơn thay vì chạy qua nhiều nơi. Ngồi một buổi ở chợ, ở quán nước đầu làng. Nói chuyện với người địa phương, hỏi họ về cuộc sống của họ, với sự tôn trọng chứ không tò mò soi mói.
Cũng nên tôn trọng nơi mình tới: giữ vệ sinh, hỏi trước khi chụp ảnh người, ăn mặc phù hợp khi vào nơi thờ tự, mua đồ của người bán địa phương. Người khách tốt để lại thiện cảm, người khách vô ý để lại mệt mỏi.
Và hãy ghi lại không chỉ bằng ảnh, mà bằng chữ. Một vài dòng mỗi tối về điều mình thấy, điều mình nghĩ. Ảnh giữ cảnh, chữ giữ cái khôn.
Không đi xa vẫn đi được
Không phải ai cũng có điều kiện đi xa. Nhưng một ngày đàng không nhất thiết là vài trăm cây số. Một buổi chiều đi bộ qua một khu phố mình chưa từng vào, một lần đi chợ ở một chợ khác, một chuyến xe buýt tới cuối tuyến.
Ngay trong thành phố mình sống có những thế giới mình chưa từng bước vào: một làng nghề ven đô, một xóm chài, một khu chợ đêm của người lao động. Đi với tâm thế của người khách lạ, mình sẽ thấy quê mình khác hẳn.
Đi còn có thể là đi vào đời người khác qua câu chuyện. Ngồi nghe ông bà kể chuyện cũ, nghe một người làm nghề khác hẳn mình kể về công việc của họ. Mỗi câu chuyện là một chuyến đi ngắn.
Cô gái kia sau chuyến đi ấy thường đi bộ quanh thành phố vào cuối tuần, mỗi lần một khu khác. Cô bảo cô không cần đi xa nữa mới thấy mình đang học.
Đi một mình lần đầu, chuẩn bị gì
Nếu bạn định đi xa một mình lần đầu, hãy chuẩn bị để an toàn. Gửi lịch trình cho người thân, hẹn giờ gọi điện mỗi tối. Để tiền và giấy tờ ở hai chỗ khác nhau. Tìm hiểu trước nơi mình ở.
Hãy tin trực giác. Nếu thấy một nơi, một người không ổn, cứ rời đi, không cần ngại. Hỏi đường thì hỏi ở cửa hàng, quầy thông tin, những nơi có nhiều người.
Và hãy để lòng mở. Đi một mình làm mình dễ bắt chuyện hơn, dễ được giúp hơn. Những người lạ tốt bụng dọc đường thường là phần đáng nhớ nhất của chuyến đi.
Đi một ngày đàng học một sàng khôn. Cuối tuần này, bạn thử đi tới một nơi gần nhà mà mình chưa từng tới, và hỏi một người ở đó một câu về cuộc sống của họ.
Câu hỏi thường gặp
Đi một ngày đàng học một sàng khôn nghĩa là gì?
Tục ngữ nói rằng đi ra ngoài, tiếp xúc với nhiều nơi nhiều người giúp mình học được rất nhiều hiểu biết, nhiều như cả một sàng đầy.
Làm sao đi du lịch mà học được nhiều?
Hãy đi chậm, ở một nơi lâu hơn, trò chuyện với người địa phương một cách tôn trọng, và ghi lại điều mình thấy bằng chữ chứ không chỉ bằng ảnh.
Lần đầu đi du lịch một mình cần chuẩn bị gì?
Gửi lịch trình cho người thân, hẹn giờ liên lạc, để tiền và giấy tờ ở hai chỗ, tìm hiểu trước nơi ở, và tin vào trực giác khi thấy không an toàn.
Không có điều kiện đi xa thì sao?
Có thể khám phá những nơi gần nhà mình chưa từng tới, đi chợ khác, đi xe buýt tới cuối tuyến, hoặc nghe người khác kể chuyện về cuộc sống của họ.
Cái sàng trong câu tục ngữ là gì?
Sàng là đồ đan bằng tre, mắt thưa, dùng để sàng gạo, tách hạt với trấu. Một sàng khôn ý chỉ lượng hiểu biết nhiều, và gợi cả việc phải tự lọc điều đáng giữ.
