Đọc hết một bài trước khi chia sẻ là thói quen nhỏ nhất mà chặn được rất nhiều tin sai. Nhiều tin lan đi chỉ vì người ta đọc cái tiêu đề rồi bấm chuyển, trong khi phần thân bài nói khác, hoặc chẳng có căn cứ gì. Đọc hết, xem ai viết, xem khi nào, và khi còn nghi thì chờ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có một bác về hưu rất nhiệt tình với nhóm chat họ hàng. Thấy bài nào hay, bác chuyển ngay để con cháu biết. Một lần bác chuyển bài về một món ăn chữa được bệnh nặng. Đứa cháu đang học ngành y nhắn riêng cho bác rất lễ phép, chỉ ra bài ấy không đúng. Bác hơi ngượng, rồi bác hỏi: vậy làm sao bác biết bài nào đúng.
Tiêu đề viết ra để được bấm
Trên mạng, nhiều tiêu đề được viết ra không để thông tin mà để được bấm vào. Chúng thường giật gân, dùng chữ mạnh như sốc, khẩn cấp, ai cũng phải biết, hoặc hứa một điều quá tốt như chữa khỏi hoàn toàn, giàu nhanh.
Đọc mỗi tiêu đề, cảm xúc của mình bị đẩy lên trước khi đầu kịp nghĩ. Sợ, giận, hay mừng. Và khi đang có cảm xúc mạnh, tay bấm chia sẻ nhanh hơn bao giờ hết.
Một dấu hiệu nên cảnh giác là khi tiêu đề làm mình thấy phải báo ngay cho người khác. Chính lúc ấy cần chậm lại.
Bác về hưu kể sau lần đó, bác tự đặt cho mình luật nhỏ: thấy tiêu đề nào làm tim đập nhanh thì đặt điện thoại xuống, uống ngụm trà, rồi mới đọc.
Đọc hết, không đọc lướt
Bước đầu tiên đơn giản tới mức nghe như không đáng nói: đọc hết bài. Nhưng rất nhiều người bỏ qua bước này. Đọc hết, bạn sẽ thấy có khi thân bài nói chuyện khác với tiêu đề, có khi thông tin quan trọng nhất được nói nhỏ ở cuối, có khi bài chẳng có nội dung gì ngoài lời hứa.
Trong lúc đọc, để ý xem bài có nói rõ ai, ở đâu, khi nào, dựa vào đâu không. Những bài viết mơ hồ kiểu một chuyên gia cho biết, theo nghiên cứu mới nhất, mà không nói chuyên gia nào, nghiên cứu nào, là bài cần nghi.
Để ý cả giọng văn. Một bài thông tin nghiêm túc thường bình tĩnh. Một bài dùng quá nhiều dấu chấm than, chữ in hoa, lời kêu gọi chia sẻ ngay, thường là đang muốn lôi kéo hơn là muốn cho biết.
Đọc hết chỉ mất thêm vài phút, nhưng vài phút ấy có thể giữ cho cả một nhóm người không tin nhầm.
Ai viết, viết khi nào
Câu hỏi thứ hai là ai viết bài này. Một trang báo có tên tuổi, một cơ quan có trách nhiệm, hay một trang lạ chưa nghe bao giờ. Không phải trang lạ nào cũng sai, nhưng trang lạ thì cần kiểm thêm.
Câu hỏi thứ ba là bài viết khi nào. Rất nhiều tin cũ từ nhiều năm trước bị chia sẻ lại như tin mới, gây hoang mang không cần thiết. Ngày đăng thường nằm ở đầu hoặc cuối bài.
Câu hỏi thứ tư: có nguồn nào khác nói giống vậy không. Nếu là chuyện lớn thật, nhiều nơi đáng tin sẽ cùng đưa tin. Nếu chỉ một trang lạ nói, còn đâu đâu cũng im, thì nên chờ.
Với những chuyện liên quan tới sức khoẻ, thuốc men, tiền bạc, bác sĩ hay người có chuyên môn mới là người nên hỏi, chứ không phải bài chia sẻ trên mạng.
Chờ một ngày
Một mẹo giản dị mà hiệu quả: với bài nào còn nghi, hãy chờ một ngày rồi mới quyết định chia sẻ. Tin thật thì một ngày sau vẫn thật, và thường đã có thêm nhiều nguồn xác nhận. Tin sai thì một ngày sau thường đã có người đính chính.
Chờ cũng giúp cảm xúc lắng xuống. Hôm qua thấy giận, hôm nay đọc lại thấy bài viết có phần vô lý. Hôm qua thấy mừng, hôm nay thấy lời hứa ấy quá tốt để là thật.
Nếu là thông tin cảnh báo khẩn thật sự, như thiên tai, an toàn, thường các cơ quan có trách nhiệm sẽ thông báo chính thức. Hãy tìm thông báo chính thức ấy để chia sẻ thay vì bài viết lại của người khác.
Không chia sẻ cũng là một lựa chọn. Không phải điều gì mình đọc thấy cũng cần được chuyển đi.
Lỡ chia sẻ nhầm thì làm gì
Ai cũng có lúc lỡ chia sẻ một tin sai. Khi biết, cách tốt nhất là gỡ bài xuống nếu được, và nhắn một câu ngắn vào nhóm: bài hôm qua mình chuyển không đúng, mọi người đừng làm theo. Một câu đính chính đáng giá hơn nhiều sự im lặng vì ngượng.
Bác về hưu kể bác đã nhắn như vậy trong nhóm họ hàng. Không ai chê bác cả. Có người còn bảo nhờ bác mà biết bài kia sai, vì họ cũng định làm theo.
Nếu là người trẻ trong nhà, khi thấy bố mẹ ông bà chuyển tin sai, hãy nhắn riêng, nói nhẹ nhàng và đưa lý do, đừng sửa lưng giữa nhóm đông người. Người lớn tuổi ngại bị sửa trước mặt con cháu.
Đọc kỹ trước khi chia sẻ không phải là nghi ngờ mọi thứ. Đó là một cách tôn trọng những người sẽ đọc lại tin mình gửi đi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nhận ra tin giả nhanh nhất?
Để ý tiêu đề giật gân, lời hứa quá tốt, không rõ ai viết và dựa vào đâu, không có nơi đáng tin nào khác nói giống. Có một trong những dấu hiệu đó thì nên kiểm thêm trước khi tin.
Tin về sức khoẻ trên mạng có nên làm theo?
Không nên tự làm theo, nhất là khi liên quan tới thuốc hay bệnh nặng. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi thay đổi bất cứ điều gì.
Bố mẹ hay chuyển tin sai vào nhóm gia đình thì nói sao?
Nhắn riêng, nhẹ nhàng, đưa lý do hoặc nguồn chính xác, tránh sửa lưng trước nhóm. Có thể cùng bố mẹ tập thói quen chờ một ngày trước khi chuyển.
Có cần kiểm tra mọi bài trước khi đọc không?
Không cần. Chỉ cần cẩn thận hơn với bài định chia sẻ hoặc định làm theo. Đọc để biết thì thoải mái hơn, nhưng vẫn nên giữ một chút hoài nghi.
Lỡ chia sẻ tin sai có sao không?
Ai cũng có lúc nhầm. Gỡ bài nếu được và nhắn đính chính ngắn gọn cho những người đã nhận là cách làm đúng và được tôn trọng.
