Muốn ghi lại chuyện ông bà kể, hãy bắt đầu bằng những câu hỏi thật cụ thể, bật máy ghi âm thay vì cắm cúi ghi chép, để ông bà kể theo mạch của mình dù lan man, rồi về chép lại và hỏi thêm họ hàng những chỗ còn chưa chắc. Việc này không khó, chỉ cần làm trước khi quá muộn.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình kể bằng một cuộc trò chuyện. Mùa hè năm ấy, một cô sinh viên về quê ở với bà nội gần chín mươi tuổi. Cô mang theo điện thoại, một cuốn sổ, và một ý định: ghi lại chuyện đời bà. Buổi đầu tiên, cô hỏi bà kể cho cháu nghe về cuộc đời bà đi. Bà cười, bảo đời bà có gì đâu mà kể. Cuộc trò chuyện tắt ngay ở đó.
Câu hỏi lớn làm người ta im
Kể về cuộc đời bà là một câu hỏi quá lớn. Người được hỏi không biết bắt đầu từ đâu, và theo phản xạ khiêm tốn của người già, họ thường bảo đời mình chẳng có gì.
Hôm sau cô cháu đổi cách. Cô hỏi: hồi bà bằng tuổi cháu, bà ở đâu, sáng ra bà làm gì đầu tiên. Bà nghĩ một lúc rồi kể: sáng ra bà đi gánh nước ở giếng đầu làng, phải đi sớm không thì đông người. Rồi từ cái giếng, bà kể sang chuyện mấy cô bạn gánh nước, sang chuyện hội làng, sang chuyện ông nội.
Câu hỏi nhỏ và cụ thể mở được trí nhớ. Nó cho người kể một chỗ để bám vào, từ đó các chuyện khác tự kéo ra.
Một vài câu mở đầu dễ: nhà bà hồi nhỏ trông thế nào, bữa cơm ngày ấy có những món gì, bà gặp ông lần đầu ở đâu, Tết ngày xưa nhà mình làm gì, bà nhớ nhất người nào trong làng.
Ghi âm, đừng cắm cúi ghi chép
Buổi đầu cô cháu vừa nghe vừa ghi vào sổ. Bà kể nhanh, cô ghi không kịp, cứ phải bảo bà nói chậm lại. Bà mất hứng, kể ngắn dần.
Hôm sau cô đặt điện thoại lên khay trầu, bật ghi âm, gấp sổ lại và chỉ ngồi nghe, gật gù, hỏi thêm. Bà kể say sưa gần một tiếng.
Ghi âm giữ được không chỉ lời mà cả giọng nói, tiếng cười, cách bà ngập ngừng khi nhớ tới ông. Sau này, có khi chính giọng nói ấy là thứ con cháu quý nhất.
Trước khi ghi âm, nên nói rõ với ông bà là cháu ghi lại để giữ cho con cháu sau này nghe. Đa số người già sẽ vui, nhưng hỏi trước là cách tôn trọng. Nếu ông bà ngại máy, có thể để máy khuất một bên.
Mỗi buổi chỉ nên dài vừa sức người kể, chừng ba bốn mươi phút. Người già dễ mệt, kể nhiều quá hôm sau lại không muốn kể.
Để ông bà kể theo mạch của mình
Người già kể chuyện thường lan man, đang chuyện này nhảy sang chuyện khác, có chuyện kể lại lần thứ ba. Người trẻ dễ sốt ruột, muốn kéo về đúng câu hỏi.
Cô cháu học được là đừng kéo. Chính những chỗ lan man lại hay có chuyện bất ngờ. Bà đang kể chuyện đi chợ thì nhảy sang chuyện một năm lụt to, cả nhà phải lên gác ngủ ba đêm, chuyện mà cả nhà chưa ai nghe bà kể.
Chuyện kể lại nhiều lần cũng đáng ghi, vì mỗi lần có thêm một chi tiết. Và việc bà kể đi kể lại một chuyện cho thấy chuyện ấy quan trọng với bà.
Chỉ cần thỉnh thoảng hỏi thêm một câu để làm rõ: chuyện đó năm bà bao nhiêu tuổi, người đó là ai trong họ mình. Những câu ấy giúp sau này sắp xếp lại.
Chép lại và kiểm cho đúng
Về thành phố, cô cháu nghe lại các bản ghi và chép ra. Cô giữ nguyên cách nói của bà, những từ địa phương, những câu tục ngữ bà hay chêm vào. Chỗ nào không nghe rõ, cô đánh dấu để lần sau hỏi lại.
Trí nhớ người già có khi nhầm năm tháng, nhầm người. Đó là chuyện tự nhiên. Khi chép, nên ghi rõ đây là lời bà kể, và những chi tiết như năm, tên người, nếu quan trọng, thì hỏi thêm các bác, các cô trong họ để đối chiếu.
Có những chỗ các bác kể khác bà. Đừng vội sửa theo ai. Cứ ghi cả hai cách nhớ. Ký ức gia đình vốn là nhiều giọng.
Cô cháu ghép các chuyện lại, in thành một tập mỏng có ảnh cũ, gửi về cho bà và mỗi nhà trong họ một bản. Bà không đọc được chữ nhỏ, nhưng ôm tập giấy ấy suốt buổi chiều.
Đừng đợi tới khi quá muộn
Ai từng mất ông bà đều có chung một tiếc nuối: giá mà mình đã hỏi nhiều hơn. Khi người kể đi rồi, những câu chuyện chưa kể cũng đi theo.
Không cần đợi hè, không cần đợi có kế hoạch lớn. Lần tới về thăm, hỏi một câu thôi, ghi âm một chuyện thôi. Mười lần về là mười chuyện.
Nếu ở xa, có thể gọi điện và ghi âm cuộc gọi, sau khi đã xin phép ông bà. Một câu hỏi mỗi cuộc gọi, ông bà có cái để kể, mình có cái để giữ.
Cô sinh viên giờ đã đi làm. Bà nội cô mất được hai năm. Thỉnh thoảng, cô lại mở bản ghi âm có tiếng bà cười khi kể chuyện gánh nước ở giếng làng. Cô bảo đó là món đồ quý nhất cô có.
Câu hỏi thường gặp
Nên hỏi ông bà những câu gì?
Hỏi cụ thể về đời sống ngày xưa: nhà cửa, bữa ăn, trò chơi, đi học, cách gặp ông bà, Tết và hội làng. Tránh câu quá lớn như kể về cuộc đời đi.
Ông bà không muốn kể thì sao?
Đừng ép. Thử hỏi chuyện nhẹ nhàng hơn, xem ảnh cũ cùng nhau để gợi nhớ. Có những chuyện buồn ông bà không muốn kể, hãy tôn trọng.
Có cần xin phép trước khi ghi âm không?
Nên xin phép và nói rõ mục đích là giữ lại cho con cháu. Đó là cách tôn trọng, và ông bà thường vui khi biết chuyện của mình được giữ.
Ông bà nhớ nhầm năm tháng thì có sửa không?
Ghi lại đúng lời ông bà kể, và nếu chi tiết quan trọng thì hỏi thêm họ hàng. Khi có nhiều cách nhớ, có thể ghi cả hai.
Làm gì với những bản ghi âm sau đó?
Chép thành chữ, lưu bản ghi ở vài nơi khác nhau, và chia sẻ cho các nhà trong họ. Có thể in thành tập mỏng kèm ảnh cũ để giữ lâu.
