Giúp con viết văn mà không viết hộ bắt đầu từ một cuộc trò chuyện trước khi con cầm bút: để con nói ra điều con nghĩ, bố mẹ hỏi những câu gợi chi tiết, rồi con tự viết lại điều mình vừa nói. Sau đó bố mẹ chỉ góp ý một hai chỗ mỗi lần, không sửa cả bài.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình kể bằng một buổi tối của hai bố con. Ông bố làm thợ mộc, cô con gái học lớp bốn. Đề bài tập làm văn là tả một đồ vật trong nhà mà em yêu thích. Con ngồi nhìn trang vở trắng cả tiếng đồng hồ, mắt rơm rớm. Ông bố sốt ruột, định cầm bút viết luôn mấy câu cho con chép. Rồi ông dừng lại.
Vì sao viết hộ không giúp được con
Viết hộ thì bài văn xong ngay tối nay, có khi còn được điểm khá. Nhưng tuần sau có đề mới, con lại ngồi nhìn trang trắng, và lần này con còn tin chắc rằng mình không viết được, phải có bố mẹ.
Bài văn bố mẹ viết cũng không phải giọng của con. Cô giáo đọc nhiều bài, thường nhận ra câu chữ người lớn. Còn con thì mất cơ hội tập điều quan trọng nhất của môn văn: tự nghĩ và tự nói ra suy nghĩ của mình.
Ông bố thợ mộc nghĩ tới nghề của mình. Ông dạy thợ học việc chưa bao giờ đục hộ nó, vì đục hộ thì nó không bao giờ biết đục. Viết văn chắc cũng vậy.
Vậy ông không cầm bút. Ông kéo ghế ngồi cạnh con, và hỏi.
Nói trước, viết sau
Ông hỏi: trong nhà mình, con thích đồ vật nào nhất. Con nghĩ một lúc rồi bảo con thích cái ghế gỗ nhỏ bố đóng cho con hồi con lên năm.
Ông hỏi tiếp: vì sao con thích nó. Con kể: vì con hay ngồi lên đó để với lên bàn học, vì nó có khắc hình con mèo ở lưng ghế, vì nó là của riêng con.
Tới đây, ông nói: con vừa nói được ba câu hay rồi đó, giờ con viết lại đúng như con vừa nói đi. Con gái cầm bút, viết được ba câu đầu tiên.
Nhiều đứa trẻ không viết được không phải vì không có ý, mà vì ý nằm trong đầu, chưa thành lời. Nói ra là bước biến ý thành lời. Khi con đã nói được, viết chỉ là chép lại lời của chính mình.
Bố mẹ có thể làm việc này cho mọi đề văn: hỏi trước, để con kể, rồi mới cho con viết.
Hỏi những câu gợi chi tiết
Bài văn tả hay nhờ chi tiết. Trẻ con thường viết chung chung: cái ghế rất đẹp, em rất thích nó. Bố mẹ giúp bằng những câu hỏi khiến con nhìn kỹ hơn.
Ông bố hỏi: cái ghế màu gì, sờ vào thấy thế nào, có chỗ nào bị trầy không, ngồi lên có kêu không. Con gái chạy đi xem cái ghế, sờ, ngồi thử, rồi về kể: ghế màu nâu như hạt cà phê, mặt ghế nhẵn bóng vì con ngồi nhiều, có một vết trầy ở chân vì con hay kéo lê.
Những câu ấy là của con, do con quan sát. Bố chỉ đặt câu hỏi. Bài văn bắt đầu có hồn.
Câu hỏi tốt là câu hỏi mở, buộc con nhìn, nghe, sờ, nhớ. Tránh những câu hỏi mà bố mẹ đã có sẵn câu trả lời và chỉ chờ con nói đúng.
Góp ý một hai chỗ mỗi lần
Con viết xong, đưa bố đọc. Bài còn nhiều chỗ lủng củng, lặp chữ rất. Ông bố muốn sửa hết. Nhưng ông chọn khen trước: đoạn tả vết trầy ở chân ghế hay lắm, bố đọc mà thấy như đang nhìn cái ghế.
Rồi ông góp ý đúng một chỗ: con dùng chữ rất bốn lần, thử bỏ bớt hai lần xem có hay hơn không. Con tự sửa.
Sửa cả bài một lúc làm con thấy bài của mình chẳng có gì đúng, và lần sau sợ đưa bố mẹ xem. Góp ý một hai chỗ, con nhớ được và tự sửa được, lần sau tự tránh.
Khen cụ thể cũng quan trọng như góp ý cụ thể. Khen chung chung như bài hay lắm thì con không biết mình hay ở đâu để lặp lại.
Nuôi chữ cho con mỗi ngày
Viết văn không chỉ học ở bài tập. Con đọc nhiều, nghe nhiều, nói chuyện nhiều thì vốn chữ tự lớn. Bữa cơm hỏi con hôm nay ở lớp có chuyện gì vui, buổi tối đọc cùng con một câu chuyện, đi đường chỉ cho con những thứ hay hay rồi hỏi con thấy nó giống cái gì.
Có thể cho con viết những thứ ngoài bài tập: một tấm thiệp sinh nhật cho bà, một danh sách đồ cần mang đi chơi, vài dòng nhật ký. Viết vì có người đọc thật thì con hăng hái hơn viết vì có điểm.
Những cuộc trò chuyện như vậy là luyện văn mà con không biết mình đang luyện.
Nếu con sợ môn văn, đừng gây thêm áp lực bằng điểm số hay so sánh với bạn. Văn là môn cần thời gian để lớn, và mỗi đứa trẻ lớn một nhịp riêng.
Tối hôm ấy, bài văn của cô bé không dài, không có chữ nào hoa mỹ. Nhưng tuần sau cô giáo đọc to đoạn tả vết trầy ở chân ghế cho cả lớp nghe. Cô bé về khoe bố, mắt sáng rỡ. Ông bố bảo đó là cái ghế ông đóng được khen nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Con không viết được văn thì có nên viết mẫu cho con chép?
Không nên. Thay vào đó, trò chuyện để con nói ra ý của mình, rồi để con tự viết lại. Bài văn của con dù chưa hay vẫn giúp con tiến bộ hơn bài chép.
Hỏi con thế nào để con có ý viết?
Hỏi câu mở về điều con thấy, nghe, sờ, nhớ: màu gì, cảm giác thế nào, vì sao con thích. Để con quan sát và tự trả lời, đừng mớm câu trả lời.
Có nên cho con đọc văn mẫu?
Đọc để học cách người ta viết thì được, nhưng đừng để con chép. Đọc xong, nói chuyện với con về đoạn hay rồi cho con tự viết theo ý mình.
Sửa bài văn của con thế nào cho con không nản?
Khen một chỗ cụ thể trước, rồi góp ý một hai chỗ cần sửa và để con tự sửa. Đừng sửa cả bài một lúc.
Làm sao để con có vốn từ tốt?
Đọc cùng con, trò chuyện hằng ngày, hỏi con miêu tả những thứ quanh mình. Vốn từ lớn lên từ việc nghe và nói nhiều, không chỉ từ bài tập.
