Cái bát dùng được là nhờ chỗ trống bên trong. Lịch làm việc kín mít, căn nhà chật đồ, câu chuyện không có khoảng lặng đều mất đi chính cái dùng của chúng. Chừa ra chỗ trống không phải là lãng phí, mà là để cho mọi thứ còn chỗ để thở, để chứa, để xảy ra.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Đạo Đức Kinh có một chương rất ngắn: ba mươi nan hoa chung một bầu, nhờ chỗ trống mà xe dùng được; nhồi đất làm bình, nhờ chỗ trống mà bình dùng được; đục cửa làm nhà, nhờ chỗ trống mà nhà dùng được. Tập này mình kể về một người có cuốn lịch không còn một ô trống nào.
Cuốn lịch không còn ô trống
Anh làm điều phối dự án. Lịch của anh kín từ tám giờ sáng tới bảy giờ tối, cuộc họp nối cuộc họp. Anh tự hào vì mình hiệu quả, không phí một phút nào.
Nhưng có một điều lạ. Mỗi khi có việc gấp phát sinh, cả ngày của anh đổ như domino. Họp trễ cuộc này kéo trễ cuộc kia, việc gì cũng làm vội. Anh không có lúc nào để nghĩ, chỉ có lúc để phản ứng.
Một người đồng nghiệp lớn tuổi nhìn lịch của anh rồi cười: lịch của cậu như cái bát đã đổ đầy, có rót thêm gì cũng tràn. Câu nói ấy làm anh nhớ tới đoạn Lão Tử mà anh từng đọc hồi sinh viên.
Anh bắt đầu chừa trống mỗi ngày hai khoảng nửa tiếng, không xếp gì vào. Lúc đầu thấy phí. Rồi anh nhận ra, chính những khoảng ấy giữ cho cả ngày không đổ.
Cái dụng của cái không
Chương sách của Lão Tử kết bằng một ý: cái có đem lại lợi, cái không đem lại dụng. Cái bát có thành bát, có đáy, đó là cái có. Nhưng mình dùng bát là dùng chỗ trống bên trong.
Một căn phòng có tường, có mái, nhưng mình sống trong khoảng trống giữa những bức tường ấy. Một cánh cửa có khung, nhưng mình đi qua chỗ trống của nó. Không có chỗ trống, tường chỉ là một khối đặc.
Ý tưởng ấy nghe lạ với cách nghĩ thường ngày, nơi mình hay đếm cái có: có bao nhiêu việc, bao nhiêu đồ, bao nhiêu thành tích. Lão Tử mời mình nhìn sang phía kia: cái gì đang làm cho những thứ có ấy dùng được.
Khi hiểu như vậy, chỗ trống không còn là thiếu sót. Nó là một phần của thiết kế.
Chỗ trống trong lịch
Một ngày không có chỗ trống thì không có chỗ cho điều bất ngờ, mà đời thì luôn có điều bất ngờ. Con ốm, xe hỏng, một người bạn cần nói chuyện. Lịch kín thì mỗi điều bất ngờ là một tai nạn.
Chỗ trống cũng là lúc đầu óc làm việc khác: tiêu hoá những gì đã nghe, nối những ý rời rạc, nghĩ ra cách mới. Nhiều người thấy ý hay nhất đến lúc đang đi bộ, đang tắm, đang ngồi chờ, chứ không phải giữa cuộc họp.
Một cách làm là chừa trống ngay từ khi xếp lịch, coi nó như một cuộc hẹn với chính mình. Nếu có ai muốn xếp việc vào, có thể nói lúc ấy mình đã có hẹn. Đúng là có hẹn thật.
Với người làm việc theo ca, làm nghề tự do, chỗ trống có thể là mười lăm phút giữa hai việc, không nhìn điện thoại, chỉ ngồi uống ngụm nước. Nhỏ thôi, nhưng là cái bát được để trống.
Khoảng lặng trong lời nói
Trong trò chuyện cũng cần chỗ trống. Người nói liên tục, không để ai chen vào, làm câu chuyện thành độc thoại. Người hỏi xong không chờ người kia nghĩ, đã tự trả lời luôn.
Một khoảng lặng vài giây sau câu hỏi cho người kia thời gian để nghĩ và nói điều thật. Nhiều người kể rằng những điều quan trọng nhất trong một cuộc trò chuyện thường được nói ra sau một khoảng im lặng.
Với con cái, khoảng lặng càng quý. Khi con kể chuyện, thay vì vội khuyên, vội sửa, hãy để trống một chút. Con sẽ kể tiếp, kể sâu hơn.
Mình thường sợ im lặng vì thấy ngượng. Nhưng một khoảng lặng giữa hai người tin nhau không phải là trống rỗng. Nó là chỗ để điều thật có đường đi ra.
Chừa trống trong nhà và trong lòng
Một căn nhà chật đồ thì khó sống, dù đồ nào cũng có ích. Một góc phòng để trống, một mặt bàn không bày gì, làm cả căn nhà dễ thở. Mình không bàn chuyện dọn đồ ở đây, chỉ nhắc rằng chỗ trống cũng là một thứ đáng giữ trong nhà.
Trong lòng cũng vậy. Một đầu óc chất đầy lo lắng, kế hoạch, tin tức không còn chỗ cho niềm vui nhỏ, cho sự tò mò, cho một ý mới. Đôi khi cần để trống, bằng cách tắt bớt tin, bớt lướt, bớt lo những gì chưa tới.
Anh điều phối dự án kia sau vài tháng nói rằng anh làm được ít cuộc họp hơn, nhưng làm được nhiều việc hơn. Và anh không còn thấy mỗi ngày như một cái bát sắp tràn.
Tuần này, bạn thử chừa trong lịch mỗi ngày một khoảng nhỏ không xếp gì vào, và giữ nó như giữ một cuộc hẹn. Rồi để ý xem điều gì đến lấp vào chỗ trống ấy.
Câu hỏi thường gặp
Cái dụng của cái không trong Đạo Đức Kinh là gì?
Ở một chương ngắn, Lão Tử chỉ ra rằng bánh xe, cái bình, căn nhà dùng được là nhờ chỗ trống của chúng. Ý chính là cái không, cái trống cũng có giá trị, không chỉ cái có.
Vì sao nên để trống thời gian trong lịch?
Chỗ trống giúp xử lý việc bất ngờ mà không làm đổ cả ngày, và cho đầu óc thời gian tiêu hoá, suy nghĩ. Lịch kín mít thường làm mình chỉ kịp phản ứng.
Làm sao giữ được khoảng trống khi công việc nhiều?
Xếp khoảng trống vào lịch như một cuộc hẹn với chính mình, bắt đầu từ mười lăm hoặc ba mươi phút mỗi ngày, và giữ nó như mọi cuộc hẹn khác.
Im lặng trong trò chuyện có phải là bất lịch sự?
Không. Một khoảng lặng ngắn sau câu hỏi cho người kia thời gian suy nghĩ và thường giúp họ nói điều thật hơn. Đó là một cách lắng nghe.
Để trống trong lòng nghĩa là gì?
Là bớt nhồi vào đầu những lo lắng, tin tức và kế hoạch không cần thiết, để còn chỗ cho niềm vui nhỏ, sự tò mò và những ý mới.
