Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao. Việc chung thành được khi có người dám khởi đầu, có nhiều người cùng góp sức, và có người kiên nhẫn giữ cho nó chạy lâu. Thiếu một trong ba, việc chung dễ đứt giữa chừng dù ai cũng muốn nó thành.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Câu ca dao này người Việt học từ lớp một. Nhưng thuộc là một chuyện, cùng làm được một việc chung lại là chuyện khác hẳn. Tập này mình kể về một con hẻm lầy lội mỗi mùa mưa, và cách những người hàng xóm biến nó thành một con đường có bóng cây.
Con hẻm mỗi mùa mưa
Có một con hẻm nhỏ, mưa xuống là nước đọng, xe máy trượt, trẻ con đi học ướt cả giày. Ai cũng than, năm nào cũng than. Nhưng than xong thì ai về nhà nấy.
Một năm, một chị bán tạp hoá đầu hẻm quyết định làm gì đó. Chị viết một tờ giấy dán ở cửa hàng, mời mọi người tối thứ bảy ngồi bàn chuyện con hẻm. Tối hôm ấy có bảy người tới.
Họ chia nhau việc: người hỏi tổ dân phố về thủ tục, người tính toán vật liệu, người đi vận động góp tiền, người hẹn thợ. Có nhà góp tiền, có nhà góp công, có nhà góp bữa nước. Mấy tháng sau, con hẻm được nâng nền, có rãnh thoát nước. Sang năm, cả xóm trồng thêm một hàng cây.
Không ai trong số họ giỏi giang gì đặc biệt. Chỉ là lần này có người khởi, có người góp, và có người giữ.
Vì sao việc chung hay đứt giữa chừng
Có một hiện tượng quen thuộc: việc gì của chung thì ai cũng nghĩ sẽ có người khác lo. Càng đông người, mỗi người càng thấy trách nhiệm của mình nhỏ đi. Ông bà mình gọi vui là cha chung không ai khóc.
Thêm nữa, việc chung hay có lúc vấp: tiền thiếu, người bất đồng, ai đó bỏ ngang. Không ai đứng ra lo những lúc vấp ấy thì việc cứ thế dừng lại, và lần sau người ta càng ngại khởi.
Cũng có lúc việc chung đứt vì người khởi xướng ôm hết. Họ nhiệt tình, làm tất cả, rồi kiệt sức, rồi bực vì không ai giúp. Trong khi những người khác thật ra muốn giúp, chỉ là không biết giúp gì.
Một cây làm chẳng nên non. Kể cả một cây rất to, rất khoẻ, cũng không thành núi.
Người khởi: mở lời đầu tiên
Mọi việc chung đều cần một người dám mở lời. Người ấy không cần là người giỏi nhất, giàu nhất hay có chức vụ. Chỉ cần là người nói: mình thử làm việc này, ai muốn cùng thì tới.
Lời mời nên cụ thể và nhỏ. Không phải hãy cùng làm đẹp khu phố, mà là tối thứ bảy bảy giờ, ngồi ở cửa hàng nhà mình, bàn chuyện con hẻm, khoảng một tiếng. Cụ thể thì người ta dễ nhận lời.
Người khởi cũng cần chấp nhận rằng lần đầu có thể ít người tới. Bảy người trong một con hẻm vài chục nhà nghe ít, nhưng bảy người là đủ để bắt đầu. Khi thấy việc chạy, người khác sẽ tham gia dần.
Nếu bạn thấy một việc chung cần làm mà chưa ai làm, có khi người được chờ đợi chính là bạn.
Người góp: mỗi người một phần vừa sức
Việc chung thành khi mỗi người được góp đúng phần vừa sức của mình. Có người có tiền, có người có thời gian, có người có tay nghề, có người chỉ có lời động viên. Phần nào cũng quý.
Hãy chia việc thật rõ, mỗi người một phần, có tên, có hạn. Chị tạp hoá lo hỏi tổ dân phố trong tuần này, anh thợ hồ lo xem vật liệu. Việc có tên người thì có người làm, việc ghi chung chung cả nhóm thì thường không ai làm.
Đừng ép ai góp quá sức, cũng đừng so ai góp nhiều ai góp ít. So sánh làm việc chung thành chỗ tị nạnh. Nhà khó khăn góp một bữa nước cũng là góp.
Và cần minh bạch. Tiền chung thì ghi rõ thu bao nhiêu, chi vào đâu, dán ra cho mọi người xem. Minh bạch giữ được lòng tin, mà mất lòng tin thì không việc chung nào đứng được.
Người giữ: để việc chung sống lâu
Con đường làm xong rồi, hàng cây trồng xong rồi, việc chung vẫn chưa xong. Ai tưới cây mùa khô, ai khơi rãnh trước mùa mưa. Phần này ít ai thấy, nhưng thiếu nó thì mọi công sức trước đó dần mất.
Trong con hẻm kia, có một ông cụ về hưu nhận việc tưới cây mỗi chiều. Ông bảo đi bộ quanh hẻm tưới cây vừa khoẻ người vừa được nói chuyện với hàng xóm. Nhờ ông, hàng cây sống qua mùa khô đầu tiên, mùa khó nhất.
Người giữ cần được nhìn thấy và cảm ơn. Một lời cảm ơn trước mặt mọi người trong buổi họp xóm, một bó rau tặng ông cụ, đủ để họ thấy việc mình làm có ý nghĩa.
Ba cây chụm lại mới nên hòn núi cao. Người khởi, người góp, người giữ, có khi là ba người khác nhau, có khi một người đóng nhiều vai. Lần tới thấy một việc chung, bạn thử hỏi mình đang ở vai nào, và vai nào đang còn trống.
Câu hỏi thường gặp
Một cây làm chẳng nên non nghĩa là gì?
Câu ca dao nói rằng một người đơn lẻ khó làm nên việc lớn, nhiều người đồng lòng thì làm được, như ba cây chụm lại nên hòn núi cao. Đây là lời đề cao sức mạnh đoàn kết.
Vì sao việc chung trong xóm hay bỏ dở?
Vì ai cũng nghĩ người khác sẽ lo, việc vấp không ai gỡ, hoặc người khởi xướng ôm hết rồi kiệt sức. Chia việc rõ ràng và minh bạch giúp việc chung đi tiếp.
Làm sao kêu gọi hàng xóm cùng làm việc chung?
Hãy mời cụ thể: thời gian, địa điểm, việc cần bàn, mất bao lâu. Bắt đầu với vài người cũng được, khi việc chạy, người khác sẽ tham gia dần.
Quản lý tiền góp chung thế nào cho minh bạch?
Ghi rõ từng khoản thu chi, công khai cho mọi người xem, và có ít nhất hai người cùng giữ sổ. Minh bạch là cách giữ lòng tin lâu dài.
Làm sao để việc chung được duy trì lâu?
Cần có người nhận việc giữ gìn sau khi làm xong, như chăm cây, dọn rãnh, và cần cảm ơn họ trước mọi người. Việc giữ thường ít được thấy nhưng quyết định việc chung sống được bao lâu.
