Khi phải nói trước đám đông mà tim đập thình thịch, mục tiêu không phải là hết run, mà là vẫn nói được trong lúc run. Run là cơ thể đang chuẩn bị cho một việc quan trọng; chuẩn bị ý chính thay vì học thuộc, tập trước vài người thân và tìm những gương mặt thân thiện giữa phòng là ba việc giúp nhiều nhất.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có thể bạn sắp phải phát biểu trong buổi họp phụ huynh, chúc rượu ở đám cưới người thân, hay trình bày trước phòng ban. Mới nghĩ tới thôi tay đã lạnh. Tập hôm nay dành cho bạn, và cho cả những người đã nói nhiều lần mà vẫn run như lần đầu.
Run là chuyện bình thường, không phải lỗi của mình
Khi đứng trước nhiều ánh mắt, cơ thể phản ứng giống như gặp một tình huống cần đối phó: tim đập nhanh, thở gấp, miệng khô, tay run. Đó là cơ chế rất cũ của con người, giúp mình tỉnh táo và tập trung. Nó không có nghĩa là mình nhát hay mình kém.
Điều làm cái run nặng thêm là cách mình hiểu nó. Nếu nghĩ chết rồi, mình run thế này thì hỏng, nỗi lo chồng lên nỗi lo. Còn nếu nghĩ à, cơ thể đang chuẩn bị, mình đang coi trọng việc này, cảm giác vẫn còn nhưng bớt đáng sợ.
Một điều nữa đáng biết: người nghe thường không thấy mình run nhiều như mình tưởng. Giọng hơi rung, tay hơi lạnh, bên trong mình thấy rõ mồn một, nhưng từ hàng ghế dưới nhìn lên thì gần như không ai nhận ra.
Nhiều người nói trước đám đông nhiều năm vẫn run ở mấy phút đầu. Họ không hết run, họ chỉ quen với việc vừa run vừa nói. Đó cũng là đích mình hướng tới.
Vì sao không nên học thuộc lòng từng chữ?
Phản xạ đầu tiên của nhiều người là viết hết bài ra rồi học thuộc. Nghe có vẻ an toàn, nhưng thật ra rất dễ hỏng. Chỉ cần quên một chữ, cả chuỗi phía sau sập theo, và đầu óc trống rỗng đúng lúc đang đứng giữa phòng.
Bài học thuộc còn có một nhược điểm khác: nghe như đang đọc. Giọng đều đều, mắt nhìn lên trần nhà để nhớ chữ, người nghe cảm thấy khoảng cách. Trong khi điều họ cần là cảm giác có một người đang nói chuyện với mình.
Cách chắc hơn là nắm chắc ý, không nắm chắc chữ. Mỗi lần tập, bạn có thể nói bằng câu chữ hơi khác, miễn là ý vẫn đi đúng thứ tự. Khi lỡ quên một câu, mình vẫn biết ý tiếp theo là gì và nói tiếp được.
Chỉ có hai chỗ đáng thuộc lòng: câu mở đầu và câu kết. Câu mở giúp mình qua được mấy giây căng nhất, câu kết giúp mình rời sân khấu gọn gàng thay vì lúng túng nói vậy thôi ạ.
Chuẩn bị ý chính cho gọn
Một bài nói ngắn chỉ cần ba ý. Nhiều hơn thế người nghe khó nhớ, mà chính mình cũng khó nhớ. Hãy tự hỏi: sau khi nghe xong, mình muốn mọi người mang về điều gì. Rồi chọn ba ý phục vụ điều đó.
Mỗi ý nên đi kèm một ví dụ hoặc một chuyện nhỏ. Người nghe quên con số và lý lẽ rất nhanh, nhưng nhớ chuyện lâu. Một tình huống thật ở lớp con, một lần dự án suýt trễ hạn, như vậy là đủ.
Ghi ba ý đó lên một tấm thẻ nhỏ, mỗi ý vài chữ, chữ to dễ nhìn. Cầm thẻ trong tay không có gì đáng xấu hổ. Nó như cái lan can để mình vịn khi bước lên cầu thang, có khi chẳng cần vịn nhưng biết nó ở đó là yên tâm.
Nếu được, đến sớm để làm quen chỗ đứng, thử micro, nhìn quanh căn phòng. Những bất ngờ nhỏ như micro rè hay không biết đứng đâu dễ làm mình rối, mà những thứ đó hoàn toàn kiểm tra trước được.
Tập trước vài người thân, nói thành tiếng
Tập trong đầu khác rất xa nói thành tiếng. Trong đầu mọi câu đều trôi chảy, nhưng khi nói ra miệng mới thấy chỗ vấp, chỗ dài dòng, chỗ thiếu ý nối. Vì vậy hãy tập bằng giọng thật, ít nhất vài lần.
Tốt hơn nữa là tập trước một hai người thân: vợ chồng, anh chị em, một người bạn. Có người ngồi nghe, cơ thể mình cũng run lên một chút, giống y như hôm thật. Mỗi lần tập như vậy là một lần cơ thể quen dần với cảm giác đó.
Nhờ người nghe góp ý đúng hai điều: chỗ nào họ thấy hay nhất và chỗ nào họ thấy khó hiểu. Đừng hỏi chung chung là được không, vì câu trả lời thường chỉ là được mà, không giúp gì cho mình.
Bạn cũng có thể tự thu âm bằng điện thoại rồi nghe lại. Lần đầu nghe giọng mình sẽ hơi ngại, nhưng đó là cách nhanh nhất để nhận ra mình nói quá nhanh hay hay chêm à, ờ ở đâu.
Trong lúc nói: thở, nhìn và chậm lại
Trước khi mở lời, hãy đứng yên hai ba giây, thở ra một hơi dài. Khoảng lặng nhỏ đó với mình thì dài, nhưng với người nghe lại tạo cảm giác bình tĩnh. Thở ra chậm còn giúp nhịp tim dịu xuống một chút.
Tìm trong phòng hai ba gương mặt thân thiện, những người đang gật đầu hay mỉm cười, và nói với họ. Đừng cố nhìn bao quát cả phòng như người dẫn chương trình. Nói với vài người cụ thể làm bài nói giống một cuộc trò chuyện hơn.
Khi run, ai cũng có xu hướng nói nhanh để mau xong. Hãy cố ý nói chậm hơn bình thường một chút. Mình sẽ thấy hơi chậm, nhưng người nghe thấy vừa. Nói chậm cũng cho mình thời gian nghĩ câu tiếp theo.
Lỡ quên ý thì cứ dừng lại, nhìn thẻ, uống ngụm nước. Không cần xin lỗi rối rít. Người nghe không biết mình định nói gì, nên họ cũng không biết mình vừa quên. Nói xong rồi, dù chưa hay, bạn đã làm được một việc nhiều người né cả đời.
Câu hỏi thường gặp
Uống cà phê trước khi thuyết trình có giúp tỉnh táo hơn không?
Với người dễ run, cà phê thường làm tim đập nhanh và tay run thêm. Nếu đã quen uống thì giữ lượng như mọi ngày, đừng uống nhiều hơn chỉ vì hôm đó quan trọng. Nước lọc để sẵn bên cạnh là đủ.
Có nên nói với người nghe rằng mình đang run không?
Có thể nói nhẹ một câu nếu nó giúp mình thả lỏng, nhưng không cần xin lỗi nhiều lần. Người nghe thường thông cảm và chỉ muốn nghe nội dung. Xin lỗi liên tục lại khiến họ để ý tới cái run hơn.
Run quá mức đến mức tránh mọi buổi họp thì sao?
Nếu nỗi sợ nói trước người khác lớn tới mức bạn né việc, né cơ hội học tập hay thăng tiến, hãy cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý. Có những cách hỗ trợ bài bản giúp nhiều người tiến bộ rõ rệt.
Làm sao trả lời câu hỏi bất ngờ sau phần trình bày?
Cứ cảm ơn câu hỏi và cho mình vài giây nghĩ. Nếu chưa biết câu trả lời, nói thật là mình sẽ tìm hiểu và gửi lại sau. Trả lời đoán mò dễ mất lòng tin hơn là thừa nhận chưa biết.
Phát biểu ở đám cưới người thân cần chuẩn bị gì?
Chọn một hai kỷ niệm ngắn về cô dâu chú rể, một lời chúc chân thành và giữ trong khoảng hai ba phút. Tránh chuyện riêng tư có thể làm người khác ngượng, và tập trước ít nhất một lần thành tiếng.
