Gặp chữ lạ khi đọc, cách tốt nhất là thử đoán nghĩa theo câu trước, rồi tra từ điển để kiểm, ghi chữ ấy lại cùng câu mình gặp, và tìm dịp dùng lại vài lần. Tra một lần thì biết, dùng lại vài lần thì chữ mới thật sự thành của mình.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình kể bằng một cuộc trò chuyện ở bàn ăn tối. Cô bé lớp tám đang đọc một truyện ngắn cho bài tập, ngẩng lên hỏi mẹ: mẹ ơi, tịch mịch là gì. Người mẹ định trả lời luôn, rồi dừng lại, hỏi ngược: con đọc thấy ở câu nào.
Đoán theo câu trước khi tra
Cô bé đọc câu ấy cho mẹ nghe: đêm khuya, làng quê tịch mịch, chỉ còn tiếng côn trùng. Người mẹ hỏi: vậy con đoán tịch mịch là gì. Cô bé nghĩ một lúc: chắc là yên lặng, vắng vẻ, vì chỉ còn tiếng côn trùng.
Đoán theo câu là bước quan trọng nhất. Phần lớn chữ lạ đều có thể đoán gần đúng nhờ những chữ xung quanh. Tập đoán giúp đầu óc làm việc, nhớ lâu hơn là được người khác nói cho biết.
Đoán cũng giúp đọc trôi. Không phải chữ lạ nào cũng cần dừng lại tra ngay. Nếu đoán đại khái được và câu chuyện vẫn hiểu, cứ đọc tiếp, đánh dấu lại để tra sau.
Một mẹo đoán khác là tách chữ ra xem có phần nào quen không. Nhiều chữ Hán Việt ghép từ những chữ mình đã biết ở chỗ khác. Không phải lần nào cũng đúng, nhưng tập tách và ghép giúp mình nhạy hơn với tiếng Việt.
Người mẹ khen: con đoán gần đúng rồi. Giờ mình tra xem từ điển nói gì.
Tra từ điển để kiểm và hiểu sâu
Hai mẹ con lấy cuốn từ điển tiếng Việt trên kệ. Tịch mịch nghĩa là vắng lặng, yên tĩnh tới mức như không có người. Cô bé đoán đúng, nhưng từ điển cho thêm một lớp: không chỉ là im, mà là im tới mức như vắng hẳn bóng người.
Tra từ điển giúp kiểm cái mình đoán, và nhiều khi cho thêm sắc thái mà mình không đoán ra. Có những chữ đoán sai hoàn toàn. Nếu không tra, mình sẽ hiểu sai và dùng sai mãi.
Với chữ Hán Việt, hiểu nghĩa từng chữ còn giúp hiểu cả họ hàng của nó. Người mẹ chỉ cho con: chữ mịch thì ít gặp, nhưng chữ tịch trong nghĩa im lặng con sẽ còn gặp trong những chữ như tĩnh tịch, cô tịch. Hiểu một chữ là mở cửa cho nhiều chữ khác.
Từ điển giấy, từ điển trên điện thoại đều được. Chỉ nên chọn từ điển có uy tín, của nhà xuất bản hay nơi làm từ điển đàng hoàng. Những trang giải nghĩa trôi nổi trên mạng đôi khi sai.
Khi một chữ có nhiều nghĩa, đọc hết các nghĩa rồi chọn nghĩa hợp với câu mình đang đọc. Đây cũng là một bài tập đọc hiểu rất tốt.
Ghi lại chữ cùng câu mình gặp
Người mẹ đưa cho con một cuốn sổ nhỏ, bảo từ nay gặp chữ nào lạ thì ghi vào: chữ ấy, nghĩa, và câu mà con gặp nó. Không chỉ ghi nghĩa trơn.
Ghi kèm câu gốc giúp nhớ chữ trong ngữ cảnh. Nhớ tịch mịch đi cùng làng quê ban đêm và tiếng côn trùng thì dễ hơn nhiều so với nhớ một định nghĩa khô.
Cuốn sổ ấy dần thành một kho chữ riêng. Thỉnh thoảng đọc lại, những chữ đã ghi sẽ quen dần. Khi gặp lại trong sách khác, mình sẽ mừng như gặp người quen.
Đừng biến cuốn sổ thành bài tập chép phạt. Mỗi tuần vài chữ là đủ. Có tuần không gặp chữ nào lạ cũng không sao. Cuốn sổ chỉ cần lớn lên chậm rãi theo những gì con thật sự đọc.
Người lớn cũng nên có một cuốn sổ như vậy. Đọc báo, đọc sách gặp chữ lạ, ghi lại. Không ai biết hết tiếng Việt, kể cả người đã đọc cả đời.
Dùng lại thì chữ mới là của mình
Biết một chữ khác với dùng được chữ ấy. Muốn chữ thật sự thành của mình, phải tìm dịp dùng lại, trong câu nói, trong bài viết, trong tin nhắn.
Người mẹ bày một trò chơi nhỏ: mỗi tuần, cô bé chọn một chữ mới học, và cố dùng nó ít nhất ba lần trong tuần. Có lúc dùng gượng, cả nhà cười. Nhưng dùng gượng vài lần rồi sẽ tự nhiên.
Bài văn tuần sau, cô bé tả buổi tối ở quê ngoại có câu: sau khi mọi người đi ngủ, sân nhà ngoại tịch mịch, chỉ còn ánh trăng. Cô giáo khoanh đỏ chữ ấy, ghi bên cạnh: dùng từ hay.
Cũng đừng ham dùng chữ khó để tỏ ra sang. Chữ khó dùng sai chỗ thì lạ tai. Biết nhiều chữ là để chọn đúng chữ cho đúng chỗ, có khi chữ đúng nhất lại là chữ đơn giản nhất.
Tiếng Việt giàu lên từng chữ
Tiếng Việt có kho từ rất phong phú, có những chữ thuần Việt mộc mạc, có những chữ Hán Việt trang trọng, có những chữ địa phương rất riêng. Mỗi chữ học được là thêm một cách để nói đúng điều mình nghĩ.
Người đọc nhiều thường có vốn từ giàu, không phải vì cố học thuộc, mà vì gặp đi gặp lại những chữ hay trong sách. Thói quen tra và ghi chỉ giúp quá trình ấy nhanh hơn.
Với trẻ con, bố mẹ đừng vội giải nghĩa hộ. Hỏi con đoán trước, cùng tra, khen khi con dùng được. Đó là cách nuôi niềm vui với tiếng mẹ đẻ.
Từ tối hôm ấy, bàn ăn nhà kia có thêm một trò chơi: ai gặp chữ lạ trong ngày thì mang ra đố cả nhà. Ông bố bảo ông học được nhiều chữ từ con gái hơn cả những năm đi học.
Câu hỏi thường gặp
Gặp từ lạ khi đọc có nên dừng lại tra ngay?
Nếu đoán được đại khái và câu chuyện vẫn hiểu, có thể đọc tiếp và đánh dấu để tra sau. Nếu không hiểu được câu, hãy dừng lại tra.
Nên dùng từ điển nào để tra tiếng Việt?
Chọn từ điển tiếng Việt của nhà xuất bản hoặc nơi làm từ điển có uy tín, bản giấy hay bản điện tử đều được. Cẩn thận với trang giải nghĩa trôi nổi trên mạng.
Làm sao nhớ được từ mới lâu?
Ghi lại từ cùng câu mình gặp, đọc lại sổ định kỳ, và cố dùng từ ấy vài lần trong nói, viết. Dùng lại là cách nhớ chắc nhất.
Có nên khuyến khích con dùng nhiều từ Hán Việt?
Nên giúp con hiểu và dùng đúng chỗ, nhưng không cần dùng nhiều để tỏ ra hay. Chọn đúng từ cho đúng chỗ quan trọng hơn dùng từ khó.
Người lớn có cần học thêm từ tiếng Việt không?
Có, không ai biết hết tiếng Việt. Giữ một cuốn sổ nhỏ ghi chữ lạ khi đọc sách, báo là cách đơn giản để vốn từ giàu lên đều đặn.
