Vô vi không phải là khoanh tay ngồi yên chờ mọi chuyện tự xong. Vô vi là làm, nhưng làm thuận theo bản chất của sự việc, không gồng lên ép nó đi ngược đường của nó. Người hiểu vô vi vẫn bận rộn, chỉ là họ không phí sức vào những chỗ càng đẩy càng kẹt.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Chữ vô vi nghe thì cao xa, gắn với Lão Tử và sách Đạo Đức Kinh, nhưng mình tin nó có mặt trong rất nhiều chuyện nhỏ của một ngày. Tập này mình kể bạn nghe về một chậu hoa, một đứa trẻ và một cái hạn chót, để xem vô vi dùng được ở đâu.
Chậu hoa không chịu nở
Có một người bạn của mình mua về một chậu lan. Chị chăm rất kỹ, ngày tưới hai lần, tuần bón phân một lần, thấy lá hơi vàng là lo, lại đổi chỗ, lại thêm thuốc. Ba tháng trôi qua, cây không những không ra hoa mà rễ bắt đầu thối.
Một bác bán cây ở chợ nghe chuyện thì cười. Bác bảo cây này ưa khô thoáng, cứ để nó ở chỗ có gió, khi nào giá thể khô hẳn mới tưới, còn lại thì kệ nó. Chị làm theo, thấy mình gần như chẳng làm gì cả. Vậy mà mùa sau cây trổ một cành hoa dài.
Câu chuyện này là một ví dụ rất gần của vô vi. Chị không bỏ mặc cây. Chị vẫn đặt nó đúng chỗ, vẫn tưới khi cần. Cái chị bỏ đi là phần cố gắng thừa, phần lo lắng biến thành hành động, mà chính phần ấy mới làm cây khổ.
Nhiều việc trong đời giống chậu lan ấy. Mình tưởng càng làm nhiều càng tốt, nhưng có những việc cần mình lùi lại một bước, hiểu nó muốn gì, rồi chỉ làm đúng phần của mình.
Vô vi trong sách người xưa nói gì
Trong Đạo Đức Kinh có ý nói rằng đạo thường không làm gì mà không có gì không làm. Câu này nghe như đánh đố, nhưng có thể hiểu thế này: tự nhiên không gồng mình lên, mà bốn mùa vẫn đi, cây vẫn lớn, sông vẫn chảy.
Người xưa hay lấy hình ảnh dòng nước. Nước không cãi với hòn đá, nó đi vòng qua. Nước không ép mình chảy lên cao, nó tìm chỗ thấp. Vậy mà lâu ngày, nước khoét được đá, bồi được đất. Sức mạnh của nước nằm ở chỗ nó thuận.
Cũng có người hiểu vô vi theo nghĩa của người trị nước ngày xưa: bớt đặt ra lệnh lạc rườm rà, để dân tự làm ăn. Nhưng ở đây mình chỉ mượn ý ấy cho đời sống một người bình thường, không bàn chuyện cai trị.
Điều quan trọng là vô vi không đối lập với chăm chỉ. Nó đối lập với gượng ép, với việc mình áp ý muốn của mình lên một thứ có quy luật riêng, rồi bực bội khi nó không chiều theo.
Khi nuôi con mà gồng lên quá
Một ông bố kể rằng con trai năm tuổi rất sợ nước. Anh quyết tâm dạy con bơi trong một mùa hè, ngày nào cũng kéo con xuống hồ, con khóc thì động viên, rồi dọa, rồi hứa thưởng. Cuối hè, đứa bé thấy hồ bơi là chạy.
Mùa hè năm sau, anh đổi cách. Anh chỉ đưa con ra hồ chơi, ngồi mép nước nghịch, té nước, không nhắc chữ bơi. Có hôm con tự thả chân xuống, có hôm con tự bám thành hồ đi một đoạn. Anh ngồi gần đó, không giục.
Đến cuối mùa, cậu bé tự xin học bơi. Anh bố nói với mình rằng điều khó nhất không phải là dạy con, mà là kìm cái mong muốn của chính mình, để con đi theo nhịp của con.
Nuôi con có lẽ là chỗ vô vi khó nhất, vì mình thương nên mình sốt ruột. Nhưng đứa trẻ cũng như cái cây, nó có mùa của nó. Phần của cha mẹ là tạo chỗ an toàn, có mặt, và đừng nhổ cây lên xem rễ mỗi ngày.
Vô vi không phải là lười hay buông xuôi
Có một cách hiểu sai rất phổ biến: thôi kệ, vô vi mà, việc gì tới thì tới. Đó không phải vô vi, đó là bỏ mặc. Người nông dân hiểu thời vụ thì gieo đúng lúc, gặt đúng lúc. Người bỏ mặc thì để ruộng cỏ mọc.
Sự khác nhau nằm ở chỗ hiểu. Vô vi cần mình hiểu việc trước mặt rất rõ, biết đâu là phần mình làm được, đâu là phần phải chờ, đâu là phần càng đụng vào càng hỏng. Bỏ mặc thì không cần hiểu gì cả.
Ở chỗ làm, có những người lúc nào cũng bận, họp liên tục, sửa đi sửa lại, nhưng việc không tiến bao nhiêu. Lại có người làm có vẻ thong thả, nhưng họ đặt sức vào đúng chỗ, nên việc trôi. Người thứ hai gần với vô vi hơn.
Nên nếu bạn định dùng chữ vô vi để biện hộ cho việc né tránh, hãy hỏi lại mình một câu thật lòng: mình đang thuận theo sự việc, hay mình đang né nó.
Tập bớt gượng ép, bắt đầu từ hôm nay
Một cách tập đơn giản là để ý những việc khiến bạn thấy như đang đẩy xe lên dốc mãi. Hỏi xem: mình đang chống lại cái gì. Có khi là chống lại sự mệt của chính mình, cố làm việc khó lúc đầu óc đã cạn, trong khi sáng mai làm thì nhẹ hơn nhiều.
Cách thứ hai là chia việc thành phần phải làm và phần chỉ đang lo. Gửi hồ sơ là phần phải làm. Ngồi đoán người ta sẽ trả lời thế nào là phần lo. Làm xong phần của mình rồi, hãy tập đặt phần còn lại xuống.
Cách thứ ba là học nhìn nhịp. Có người làm tốt nhất vào sáng sớm, có người vào chiều muộn. Có mối quan hệ cần nói ngay, có mối quan hệ cần chờ người kia nguôi. Thuận theo nhịp ấy là một kiểu vô vi rất đời thường.
Và đừng biến vô vi thành thêm một thứ phải cố cho bằng được. Nếu hôm nay bạn lại gồng, lại sốt ruột, cũng không sao. Ngày mai mình thử buông bớt một chút. Như chậu lan kia, đôi khi điều tốt nhất mình làm được là để yên cho nó lớn.
Câu hỏi thường gặp
Vô vi có nghĩa là không làm gì phải không?
Không hẳn. Vô vi là làm thuận theo bản chất của sự việc, không gượng ép, không phí sức vào chỗ vô ích. Người theo vô vi vẫn làm việc, chỉ là làm đúng lúc, đúng chỗ.
Vô vi xuất phát từ đâu?
Khái niệm vô vi gắn với tư tưởng Đạo gia, nổi tiếng nhất qua sách Đạo Đức Kinh tương truyền của Lão Tử. Sau này nhiều người dùng chữ ấy trong đời sống với nghĩa rộng là sống thuận tự nhiên.
Làm sao phân biệt vô vi với lười biếng?
Lười biếng là né việc cần làm. Vô vi đòi hỏi hiểu việc rõ, làm trọn phần của mình rồi để phần còn lại đi theo quy luật của nó. Nếu bạn đang trốn tránh một việc mình biết phải làm, đó không phải vô vi.
Vô vi có dùng được trong công việc văn phòng không?
Có. Đó là đặt sức vào việc quan trọng, làm việc khó lúc đầu óc tỉnh nhất, và không sửa đi sửa lại thứ đã đủ tốt. Bớt những việc chỉ làm cho có vẻ bận cũng là một cách vô vi.
Cha mẹ áp dụng vô vi khi nuôi con thế nào?
Cha mẹ tạo môi trường an toàn, có mặt và hướng dẫn, nhưng không ép con đi nhanh hơn nhịp của con. Việc gì con chưa sẵn sàng, chờ thêm một chút thường hiệu quả hơn kéo con đi.
