Nhiều người thấy khó nói lời khen vì sợ bị coi là nịnh, sợ người kia nghĩ mình có ý đồ, hoặc đơn giản là lớn lên trong một nếp nhà ít khen nhau. Cách tự nhiên và thật nhất là khen cụ thể vào việc người kia đã làm, nói ngay lúc mình thấy, và đừng gắn thêm chữ nhưng ở phía sau.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những điều mình nghĩ trong đầu rất nhiều lần: đồng nghiệp làm báo cáo gọn quá, mẹ nấu món này ngon thật, con hôm nay tự dọn bàn. Vậy mà nghĩ xong rồi để đó, không nói ra. Tập này mình bàn về cái khoảng cách giữa nghĩ và nói đó.
Vì sao lời khen khó nói ra hơn lời chê?
Lời chê thường bật ra rất nhanh, vì nó gắn với một điều làm mình khó chịu. Lời khen thì không có cái đẩy đó. Việc tốt diễn ra trơn tru, mình thấy là bình thường, và cái bình thường thì không ai nhắc tới.
Nhiều người lớn lên trong gia đình mà bố mẹ thương con nhưng ít khi khen. Khen sợ con hư, sợ con tự mãn. Lớn lên, mình mang theo nếp đó. Khen ai đó cứ thấy ngượng mồm, như đang nói một thứ ngôn ngữ chưa quen.
Có người lại sợ khen làm mình thấp hơn người kia. Khen đồng nghiệp giỏi thì như thừa nhận mình kém hơn. Cảm giác này ít ai nói ra, nhưng nó có thật, nhất là ở những chỗ làm hay so bì.
Hiểu những lý do này giúp mình thông cảm với chính mình. Ngại khen không có nghĩa là mình hẹp hòi. Chỉ là mình chưa có thói quen, và thói quen thì có thể tập.
Sợ bị coi là nịnh: khác nhau ở đâu?
Nịnh và khen khác nhau ở hai điểm. Thứ nhất là sự thật: nịnh thì phóng đại hoặc bịa ra, khen thì nói đúng điều mình thấy. Thứ hai là mục đích: nịnh để được cái gì đó, khen để người kia biết điều họ làm có ý nghĩa.
Lời nịnh thường chung chung và to tát. Anh giỏi nhất công ty, chị là người tuyệt vời nhất. Lời khen thật thường nhỏ và cụ thể. Phần tổng kết số liệu cuối báo cáo của anh giúp em hiểu ngay tình hình.
Nếu lo bị hiểu nhầm, hãy để ý xem mình có khen đều với mọi người không, hay chỉ khen người có quyền với mình. Người khen cả bác bảo vệ lẫn giám đốc thì không ai nghĩ là nịnh.
Và đừng khen đúng lúc mình sắp nhờ vả. Lời khen đặt ngay trước câu nhờ giúp một việc sẽ bị nghi ngờ, dù nó thật lòng. Khen lúc không cần gì từ người kia là lúc lời khen trong sạch nhất.
Khen cụ thể vào việc làm, không chung chung
Thay vì nói giỏi quá, hãy nói điều người kia đã làm. Con tự gấp quần áo xếp vào tủ, mẹ thấy phòng gọn hẳn. Câu này cho con biết chính xác hành động nào được trân trọng, và con sẽ muốn làm lại.
Khen vào công sức thay vì khen vào tài năng bẩm sinh. Bạn thông minh quá nghe hay, nhưng bạn đã kiên nhẫn sửa đi sửa lại bản thiết kế này mới thật sự chạm tới người nghe, vì đó là thứ họ đã bỏ công.
Có thể thêm vào lời khen một chút về tác động. Nhờ em nhắc lịch họp sớm mà cả nhóm không ai trễ. Khi người kia biết việc mình làm có ích cho người khác, lời khen có sức nặng hơn hẳn.
Và tránh chữ nhưng. Bài làm tốt lắm, nhưng chỗ này còn sai. Người nghe sẽ quên nửa đầu và chỉ nhớ nửa sau. Nếu cần góp ý, hãy để vào một lúc khác, đừng gói chung với lời khen.
Khen người trong nhà, nơi khó nhất
Lạ là mình dễ khen người ngoài hơn người trong nhà. Với người thân, mọi việc tốt dường như là đương nhiên. Người này nấu cơm là đương nhiên, người kia sửa vòi nước là đương nhiên, con học bài là đương nhiên.
Nhưng chính những việc đương nhiên đó lặp lại mỗi ngày, và không ai ghi nhận, sẽ làm người làm thấy mình vô hình. Nhiều cuộc cãi vã trong nhà bắt đầu từ cảm giác này, chứ không phải từ một chuyện lớn nào.
Bắt đầu nhỏ thôi. Một câu cảm ơn bữa cơm, kèm một chi tiết: canh hôm nay vừa miệng quá. Một câu với bố mẹ già: con thấy mấy chậu cây bố trồng tươi hẳn lên. Không cần dài, chỉ cần thật.
Với người lớn tuổi, lời khen có khi là lời ghi nhận kinh nghiệm. Nhờ mẹ chỉ mà con biết cách muối dưa không bị khú. Người già thường thấy mình ít còn hữu ích, nên câu này có ý nghĩa với họ hơn mình tưởng.
Tập khen và tập nhận lời khen
Có một bài tập nhỏ: mỗi ngày tìm một điều cụ thể để khen một người. Đồng nghiệp, người bán rau, bác tài xe ôm, người trong nhà. Ban đầu sẽ ngượng, sau vài tuần mình bắt đầu để ý tới điều tốt quanh mình nhiều hơn, và đó là món quà cho chính mình.
Lời khen bằng tin nhắn cũng tốt, nhất là với người hay ngại. Viết ra dễ hơn nói, và người nhận có thể đọc lại nhiều lần. Một tin nhắn cảm ơn sau buổi họp, sau bữa cơm ở nhà bạn, thường được nhớ lâu.
Ngược lại, nhiều người cũng không biết nhận lời khen. Được khen áo đẹp thì vội nói áo rẻ mà. Được khen làm tốt thì bảo có gì đâu. Gạt lời khen đi vô tình làm người khen thấy ngượng, và lần sau họ ít khen hơn.
Cách nhận lời khen đơn giản nhất là một chữ cảm ơn, kèm một nụ cười. Nếu muốn, thêm một câu như mình cũng thích nó lắm. Khen và nhận lời khen là hai mặt của cùng một thói quen tử tế.
Câu hỏi thường gặp
Khen con nhiều có làm con tự mãn không?
Khen cụ thể vào công sức và hành động thường giúp con cố gắng hơn chứ không làm con tự mãn. Điều nên tránh là khen chung chung kiểu con là nhất, hoặc khen quá mức so với việc con làm.
Có nên khen sếp không, hay sẽ bị cho là nịnh?
Khen sếp một cách cụ thể và đúng sự thật là bình thường, ví dụ cách sếp xử lý một cuộc họp khó. Nên khen ở mức vừa phải và đối xử tương tự với đồng nghiệp ngang hàng, để lời khen không bị hiểu nhầm.
Khen người lạ có kỳ không?
Một lời khen ngắn và lịch sự với người bán hàng, người phục vụ thường được đón nhận vui vẻ. Nên khen về việc họ làm như sự chu đáo, tránh khen về ngoại hình với người không quen.
Tại sao được khen mà mình lại thấy khó chịu?
Có thể vì mình chưa quen được ghi nhận, hoặc trong lòng không tin mình xứng đáng. Tập nói cảm ơn thay vì gạt đi là bước đầu tiên để thoải mái hơn với lời khen.
Khen qua tin nhắn có kém chân thành hơn nói trực tiếp không?
Không nhất thiết. Một tin nhắn cụ thể, viết riêng cho người đó, có thể rất chân thành và còn được đọc lại nhiều lần. Điều quan trọng là nội dung thật và đúng lúc.
