Làm thơ cho riêng mình thì không cần vần, không cần chữ đẹp, cũng không cần ai khen. Chỉ cần ghi lại điều mắt mình thấy và lòng mình cảm trong vài dòng ngắn, ngắt dòng ở chỗ muốn dừng lại, rồi đọc to lên xem có nghe ra giọng của mình không. Thơ như vậy có thể chẳng hay với ai, nhưng là thật với mình.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có một anh bảo vệ trực ca đêm ở một toà nhà văn phòng. Từ mười giờ tối tới sáu giờ sáng, anh ngồi trong chốt gác nhìn ra con phố vắng. Một đêm, anh viết vào cuốn sổ trực mấy dòng về con mèo đi qua đường lúc ba giờ sáng. Đọc lại, anh thấy giống thơ. Anh ngượng, xé đi. Đêm sau, anh lại viết.
Thơ không bắt buộc phải có vần
Nhiều người nghĩ làm thơ là phải gieo vần, phải đúng luật lục bát hay bảy chữ. Thơ có luật là một truyền thống đẹp, nhưng không phải là cánh cửa duy nhất. Có rất nhiều bài thơ hay viết tự do, không vần, chỉ dựa vào hình ảnh và nhịp ngắt dòng.
Với người mới, ép mình vào vần dễ làm câu thơ gượng, chọn chữ vì vần chứ không vì nghĩa. Anh bảo vệ kể hồi đầu anh cố cho vần, viết con mèo đi qua đường thì phải có chữ gì vần với đường, rồi câu thơ thành ngớ ngẩn.
Bỏ vần đi, anh viết đúng điều anh thấy: con mèo đen, đi qua vạch kẻ đường, dừng ở giữa, nhìn về phía chốt gác, rồi đi tiếp. Mấy dòng ấy không có vần nào, nhưng đọc lên anh thấy cả cái đêm.
Khi đã quen viết, nếu thích, mình có thể tập làm thơ có vần, có luật. Nhưng đừng để luật làm mình không dám bắt đầu.
Viết điều mắt thấy, đừng viết điều lòng nghĩ
Một mẹo cho người mới làm thơ: viết điều mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi, thay vì viết thẳng cảm xúc. Thay vì viết đêm nay mình cô đơn, hãy viết cái ghế nhựa trống bên cạnh, cái phích nước còn ấm.
Hình ảnh cụ thể làm người đọc tự cảm thấy cảm xúc, thay vì bị bảo phải cảm thấy gì. Và với chính mình, ghi hình ảnh giúp nhớ lại khoảnh khắc chính xác hơn mọi chữ buồn, chữ vui.
Anh bảo vệ có một kho hình ảnh mà ít ai có: con phố lúc ba giờ sáng, tiếng xe rác, người bán bánh mì đẩy xe qua lúc năm giờ, ánh đèn đường tắt dần khi trời sáng. Mỗi đêm một hình ảnh, mỗi hình ảnh một bài thơ nhỏ.
Đời ai cũng có những hình ảnh như vậy, chỉ là mình đi qua chúng hằng ngày mà không dừng lại. Làm thơ là tập dừng lại.
Không cần hình ảnh đẹp đẽ. Chiếc dép tổ ong bị bỏ quên, vũng nước phản chiếu biển quảng cáo, chiếc lá kẹt trong cần gạt nước. Thứ càng bình thường mà nhìn kỹ thì càng lạ.
Ngắt dòng là cách thở
Thơ khác văn xuôi ở chỗ ngắt dòng. Mỗi lần xuống dòng là một chỗ người đọc dừng lại, dù câu chưa hết. Chỗ ngắt dòng quyết định nhịp của bài thơ.
Thử viết một câu văn bình thường, rồi chặt nó ra thành mấy dòng ở những chỗ khác nhau. Đọc to từng cách. Mình sẽ nghe thấy mỗi cách ngắt cho một cảm giác khác: dừng ở chữ mèo thì người đọc chú ý con mèo, dừng ở chữ nhìn thì người đọc chờ xem nó nhìn gì.
Không có quy tắc nào bắt buộc. Ngắt dòng theo hơi thở của mình, ở chỗ mình muốn người đọc dừng lại một nhịp. Lâu dần tay sẽ quen.
Đọc to là cách tốt nhất để kiểm. Một bài thơ mình đọc lên thấy trôi, thấy có nhịp, là đã ổn với mình.
Thơ cho mình, không cần ai khen
Anh bảo vệ không đưa thơ cho ai đọc suốt mấy tháng đầu. Anh bảo nó giống như một bí mật nhỏ giúp ca đêm bớt dài.
Làm thơ cho mình không có áp lực phải hay. Không ai chấm điểm, không cần đăng lên đâu. Nó là một cách để mình nhìn kỹ hơn những thứ quanh mình, và để những cảm xúc khó gọi tên có chỗ để ở.
Những ngày buồn, viết vài dòng thơ có khi nhẹ lòng hơn nói với ai đó. Những ngày vui, viết vài dòng là giữ được niềm vui ấy lâu hơn.
Nếu một ngày thấy muốn chia sẻ, đưa cho một người thân đọc. Hoặc chép một bài vào tấm thiệp tặng ai đó. Một bài thơ tự làm, dù vụng, là món quà rất riêng.
Giữ một cuốn sổ thơ
Anh bảo vệ giờ có một cuốn sổ nhỏ để trong túi áo, riêng cho thơ. Không phải sổ trực nữa. Mỗi đêm một bài, có đêm vài dòng, có đêm không viết được gì.
Nên ghi ngày tháng cạnh mỗi bài. Đọc lại sau một năm, mình sẽ thấy một năm của mình qua những hình ảnh mình đã chọn ghi lại.
Đọc thơ của người khác cũng giúp mình làm thơ. Không phải để bắt chước, mà để thấy có bao nhiêu cách nói khác nhau về cùng một điều.
Có lẽ bạn cũng có một khoảnh khắc trong ngày, ngồi chờ, đứng đợi, nhìn ra cửa sổ. Lần tới, thử ghi lại điều mắt thấy trong vài dòng ngắn. Không cần gọi đó là thơ. Cứ viết, rồi đọc to lên, và xem nó có phải là của mình không.
Câu hỏi thường gặp
Làm thơ có bắt buộc phải có vần không?
Không. Thơ tự do không vần vẫn là thơ, dựa vào hình ảnh và nhịp ngắt dòng. Người mới có thể bắt đầu không vần rồi tập thơ có luật sau nếu thích.
Người mới nên làm thơ về gì?
Về điều mắt thấy hằng ngày: một góc phố, một món ăn, một người qua đường. Hình ảnh cụ thể dễ viết và dễ chạm hơn những cảm xúc nói chung chung.
Làm sao biết bài thơ của mình có ổn không?
Đọc to lên. Nếu nghe trôi, có nhịp và gợi lại đúng khoảnh khắc mình muốn giữ, bài thơ đã ổn với bạn. Với thơ cho riêng mình, đó là thước đo quan trọng nhất.
Có nên cho người khác đọc thơ mình làm?
Không bắt buộc. Khi muốn, chọn người thân tin cậy, đọc tử tế. Thơ cho mình trước, chia sẻ là chuyện sau.
Làm thơ có giúp bớt buồn không?
Nhiều người thấy viết ra giúp nhẹ lòng. Nhưng nếu nỗi buồn kéo dài và nặng nề, hãy nói chuyện với người thân và tìm gặp chuyên gia tâm lý.
