Lời khuyên của người lớn thường gói chung hai thứ: điều họ đã thật sự sống qua, và điều họ đang sợ thay cho mình. Nghe cho khôn là giữ lại phần kinh nghiệm thật, nhẹ nhàng đặt xuống phần nỗi sợ, và luôn hỏi thêm một câu vì sao để hiểu đâu là phần nào.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập hôm nay diễn ra trong một buổi chiều mồng hai Tết, khi một chàng trai hai mươi ba tuổi ngồi rót trà cho các bác, và mỗi người lần lượt dành cho cậu một lời khuyên. Cậu và các bác đều là nhân vật hư cấu, nhưng buổi chiều ấy thì nhà nào cũng có.
Một chiều mồng hai Tết
Cậu vừa nghỉ việc ở một công ty lớn để về làm cho một nhóm nhỏ chuyên phát triển phần mềm cho nông dân. Cả họ biết chuyện. Chiều mồng hai, các bác ngồi kín phản gỗ, cậu được giao rót trà. Và mỗi chén trà là một lời khuyên.
Bác cả bảo: công ty lớn mà bỏ, dại. Bác hai bảo: làm cho nhóm nhỏ, mai nó giải tán thì sao. Chú út bảo: trẻ thì cứ thử, chú hồi trẻ cũng liều. Bà cô bảo: lo mà lấy vợ đi, việc gì cũng được. Bố cậu ngồi im, nhấp trà.
Cậu cười, dạ vâng, rót tiếp. Trong lòng cậu vừa bực vừa rối. Bực vì thấy mình bị coi như đứa trẻ. Rối vì không biết lời nào đáng nghe.
Nhiều người trẻ có hai phản ứng với những buổi như thế: hoặc nghe hết rồi rối, hoặc gạt hết vì cho là người lớn không hiểu. Cả hai đều phí, vì trong những lời ấy có những thứ rất đáng giá.
Hai thứ trong một lời khuyên
Mình gợi ý cậu nghe mỗi lời khuyên như nghe một gói quà có hai lớp. Lớp thứ nhất là kinh nghiệm thật: những gì người ấy đã trải qua, đã thấy tận mắt. Lớp thứ hai là nỗi sợ: những gì người ấy lo sẽ xảy ra với mình, thường dựa trên nỗi đau của chính họ.
Lời của bác hai, mai nó giải tán thì sao, có một phần kinh nghiệm thật: bác từng làm cho một xí nghiệp nhỏ bị đóng cửa, mất việc giữa chừng. Đó là thông tin quý. Nhưng nó cũng có phần sợ: bác sợ cậu khổ như bác ngày ấy.
Kinh nghiệm thật thì đáng giữ, vì nó chỉ cho mình những rủi ro có thật. Còn nỗi sợ thì đáng được hiểu và trân trọng, nhưng không nhất thiết phải để nó quyết định thay mình, vì hoàn cảnh hôm nay có thể khác.
Phân biệt được hai lớp ấy, cậu thấy những lời khuyên bớt nặng. Cậu không cần cãi, cũng không cần nghe theo hết. Cậu chỉ cần nhặt ra phần nào dùng được.
Hỏi thêm một câu vì sao
Cách tốt nhất để tách hai lớp là hỏi thêm. Khi bác cả bảo bỏ công ty lớn là dại, cậu có thể rót thêm trà rồi hỏi: bác ơi, bác thấy điều gì ở công ty lớn mà cháu nên giữ. Câu hỏi ấy không phải để bắt bẻ, mà để mời bác kể.
Bác cả kể bác làm ở nhà nước ba mươi năm, cái quý nhất là đều đặn, có bảo hiểm, ốm đau có chỗ dựa. Cậu nghe ra điều bác thật sự lo: không phải công ty lớn hay nhỏ, mà là sự an toàn khi có chuyện.
Từ đó, cậu có thể trả lời đúng chỗ bác lo: nhóm cháu vẫn đóng bảo hiểm đầy đủ, cháu cũng để dành một khoản phòng khi nhóm gặp khó. Bác gật gù. Bác không cần cậu đồng ý với bác, bác cần biết cậu đã nghĩ tới điều bác lo.
Câu hỏi vì sao còn làm người lớn thấy được tôn trọng. Người lớn tuổi thường muốn được kể, được hỏi về kinh nghiệm của mình, hơn là muốn được vâng lời.
Nghe ai, nghe tới đâu
Không phải lời khuyên nào cũng có trọng lượng như nhau. Mình gợi ý cậu xem ai đang nói, và họ có kinh nghiệm gì về đúng chuyện ấy. Chú út từng tự mở xưởng, lời chú về chuyện liều có trọng lượng. Bà cô chưa từng đi làm công ty, lời bà về chuyện việc làm thì nên nghe nhẹ.
Điều này không phải là coi thường ai. Bà cô có thể rất sâu sắc về chuyện gia đình, chuyện vợ chồng. Mỗi người có một vùng hiểu biết, và lời khuyên đáng nghe nhất khi nó nằm trong vùng ấy.
Cũng nên nhớ lời khuyên được đưa ra ở đâu. Trong một buổi chiều Tết, nhiều lời nói ra là để quan tâm, để có chuyện nói, chứ không phải một phân tích kỹ càng. Đừng vội để chúng làm mình hoang mang.
Với những quyết định thật sự lớn, hãy tìm thêm lời khuyên từ người có chuyên môn và từ người đã đi đúng con đường mình định đi, ngoài lời của gia đình.
Đáp lại cho lễ phép mà vẫn có chính kiến
Cuối buổi chiều, bố cậu mới lên tiếng. Bố hỏi cậu trước mặt mọi người: con đã nghĩ kỹ chưa. Cậu thưa: con đã nghĩ kỹ, con cũng ghi lại những điều các bác các chú dặn để cẩn thận hơn. Nếu sau một năm không ổn, con sẽ tính lại. Bố gật đầu, quay sang rót trà cho bác cả.
Đó là một cách đáp mà mình thấy rất khéo. Cảm ơn sự quan tâm, cho người lớn thấy mình đã nghe, nói rõ mình đã nghĩ kỹ, và chỉ ra một điểm sẽ nhìn lại. Không cần tranh luận, không cần thắng.
Có những lúc bạn sẽ chọn khác lời khuyên của người lớn, và họ sẽ buồn. Điều đó cũng bình thường. Miễn là bạn nghe với sự tôn trọng và chọn với sự suy nghĩ, thì về lâu dài người lớn thường hiểu.
Và đôi khi, nhiều năm sau, bạn sẽ thấy một lời khuyên tưởng cũ kỹ hôm nào hoá ra lại đúng. Khi ấy, hãy quay lại cảm ơn. Người lớn rất vui khi được nghe câu: bác nói đúng, hồi đó cháu chưa hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên luôn nghe theo lời khuyên của người lớn?
Không nhất thiết. Hãy lắng nghe với sự tôn trọng, giữ lại phần kinh nghiệm thật và hiểu phần nỗi lo của họ, rồi tự cân nhắc dựa trên hoàn cảnh của mình. Với quyết định lớn, nên hỏi thêm người có chuyên môn.
Làm sao phân biệt kinh nghiệm thật và nỗi sợ trong lời khuyên?
Hỏi thêm vì sao và mời người lớn kể câu chuyện phía sau lời khuyên. Phần họ đã trải qua thường là kinh nghiệm thật, phần họ lo sẽ xảy ra với bạn thường là nỗi sợ dựa trên quá khứ của họ.
Từ chối lời khuyên của người lớn thế nào cho lễ phép?
Cảm ơn sự quan tâm, cho thấy bạn đã nghe và suy nghĩ, nêu ngắn gọn lý do và kế hoạch của mình, không tranh cãi để thắng. Thái độ tôn trọng quan trọng hơn việc đồng ý hay không.
Họ hàng khuyên quá nhiều dịp Tết thì xử lý sao?
Coi phần lớn là sự quan tâm, đáp nhẹ nhàng, chủ động hỏi han chuyện của các bác để câu chuyện cân bằng hơn. Không cần giải thích dài với tất cả mọi người, chỉ cần nói kỹ với bố mẹ.
Vì sao thế hệ trước hay khuyên chọn sự ổn định?
Nhiều người lớn tuổi đã trải qua những giai đoạn khó khăn, nên họ coi trọng sự an toàn và đều đặn. Hiểu điều này giúp bạn đáp lại đúng nỗi lo của họ thay vì tranh luận về lựa chọn.
