Ra trường mà chưa có việc, nhiều người thấy mình mất chỗ đứng: không còn là sinh viên, mà cũng chưa là nhân viên của nơi nào. Cách đi qua quãng này là giữ nhịp ngày như một người đang đi làm, và tập gọi tên mình bằng việc mình đang làm chứ không bằng một chức danh.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một cô cử nhân vừa về quê sau lễ tốt nghiệp, và câu hỏi của mẹ trong một bữa cơm đã làm cô nghẹn. Nhân vật là hư cấu, nhưng câu hỏi thì chắc bạn đã nghe.
Câu hỏi trong bữa cơm
Bữa cơm tối hôm ấy có canh chua và cá kho, món cô thích nhất. Mẹ gắp cho cô một miếng cá, rồi hỏi rất nhẹ: thế con định bao giờ đi làm. Cô cười, bảo con đang nộp hồ sơ. Rồi cô ăn hết bát cơm mà không biết mình đang ăn gì.
Bốn năm qua, mỗi khi có ai hỏi, cô chỉ cần nói con là sinh viên năm hai, năm ba. Câu trả lời ấy tròn trịa và đủ. Giờ thì cô không còn câu trả lời nào như thế. Cô không còn lớp, không còn lịch thi, không còn ký túc xá. Cô thấy mình như đang đứng giữa hai bến.
Cảm giác này có thật và có lý do. Suốt mười mấy năm, trường học cho chúng ta một khung để biết hôm nay làm gì và mình là ai. Khi khung ấy rơi đi, nhiều người hụt chân, dù trước đó họ rất mong ngày ra trường.
Nếu bạn đang ở quãng này, mình muốn bạn biết: hụt chân không phải vì bạn kém. Đó là phản ứng bình thường khi một giai đoạn dài kết thúc. Và quãng hụt này, nếu đi khéo, sẽ ngắn hơn bạn sợ.
Giữ nhịp ngày như đang đi làm
Điều đầu tiên cô làm sai, và nhiều người cũng làm sai, là để ngày trôi theo tâm trạng. Sáng dậy muộn, lướt điện thoại, chiều nộp vài hồ sơ, tối thấy mình chẳng làm được gì rồi buồn. Ngày không có hình dạng thì nỗi lo tràn vào mọi chỗ trống.
Mình gợi ý cô dựng một nhịp đơn giản. Dậy cùng giờ mỗi sáng. Buổi sáng là giờ làm việc: tìm việc, viết thư, học thêm một kỹ năng. Buổi chiều làm việc nhà, phụ bố mẹ, vận động. Buổi tối nghỉ thật, không ôm hồ sơ vào giấc ngủ.
Nhịp ấy nghe thì nhàm, nhưng nó cho cô một cảm giác mình vẫn đang vận hành. Mỗi tối nhìn lại, cô có thể nói hôm nay mình đã làm những việc gì, chứ không chỉ hôm nay mình vẫn chưa có việc.
Một mẹo nhỏ: đặt cho việc tìm việc một giới hạn trong ngày. Tìm việc cả ngày dễ làm mình kiệt sức và tuyệt vọng hơn. Hai ba giờ tập trung thường hiệu quả hơn tám giờ lo lắng.
Gọi tên mình bằng việc đang làm
Một buổi chiều, cô phụ mẹ nhặt rau ngoài sân, và bà hàng xóm sang chơi hỏi đúng câu ấy. Lần này cô thử trả lời khác. Con đang tìm việc trong ngành kế toán, trong lúc chờ thì con đang học thêm phần mềm và giúp sổ sách cho tiệm tạp hoá của dì.
Câu trả lời ấy vẫn là sự thật, nhưng nó kể về những gì cô đang làm, chứ không chỉ về điều cô chưa có. Bà hàng xóm gật gù, thậm chí còn hỏi cô xem giúp sổ sách cho tiệm của con bà.
Mình nghĩ đây là chìa khoá của quãng này. Danh xưng không chỉ đến từ một tấm thẻ nhân viên. Bạn có thể là người đang học thêm, người đang giúp gia đình, người đang làm một dự án nhỏ. Hãy gọi tên mình bằng những việc ấy, trước hết là với chính mình.
Khi bạn thôi coi mình là người chưa có gì, bạn bước vào các cuộc phỏng vấn cũng khác. Bạn nói về những việc đã làm trong lúc chờ, và nhà tuyển dụng nhìn thấy một người biết tự vận hành.
Biến thời gian chờ thành thời gian xây
Quãng chờ việc là quãng hiếm hoi bạn có nhiều thời gian mà chưa bị công việc lấp đầy. Đừng để nó chỉ là thời gian chờ. Hãy chọn một hai thứ để xây.
Có thể là một kỹ năng mà hồi đi học bạn chưa kịp học kỹ. Có thể là một việc làm tạm có liên quan tới ngành, dù lương thấp. Có thể là giúp miễn phí cho một tiệm, một nhóm thiện nguyện, để có thêm việc thật kể trong hồ sơ.
Cô cử nhân của chúng ta giúp sổ sách cho ba tiệm nhỏ quanh nhà. Không nhiều tiền, nhưng cô học được cách làm việc với người thật, với giấy tờ thật, với những lỗi thật. Khi đi phỏng vấn, đó là những câu chuyện cô kể tự tin nhất.
Việc làm tạm không phải là điều đáng xấu hổ. Nó là cầu nối. Nhiều người đã bước từ một việc tạm sang một việc lâu dài nhờ người quen gặp ở đó.
Khi quãng chờ kéo dài hơn mình nghĩ
Có những người tìm được việc sau vài tuần, có những người mất vài tháng, thậm chí lâu hơn. Nếu quãng chờ của bạn kéo dài, hãy xem lại cách mình đang tìm, chứ đừng chỉ xem lại giá trị của mình.
Bạn có thể nhờ một người đi trước đọc hồ sơ và góp ý. Bạn có thể mở rộng nơi tìm, thử những vị trí gần ngành. Bạn có thể cân nhắc lên thành phố hay ở lại quê, tuỳ nơi nào có cơ hội hợp hơn.
Hãy để ý tâm trạng mình. Nếu nỗi chán nản kéo dài nhiều tuần, bạn mất ngủ, thấy mình vô dụng mỗi sáng thức dậy, hãy nói với người thân và đừng ngại tìm gặp chuyên gia tâm lý. Tìm việc là chuyện khó, bạn không cần chịu nó một mình.
Rồi sẽ có một ngày bạn có câu trả lời mới cho câu hỏi trong bữa cơm. Nhưng mình mong bạn nhớ rằng, ngay cả trong quãng chưa có câu trả lời ấy, bạn vẫn luôn là một ai đó: một người đang tìm đường, và đang tìm rất nghiêm túc.
Câu hỏi thường gặp
Mới ra trường bao lâu chưa có việc thì đáng lo?
Không có con số chung vì còn tuỳ ngành, nơi sống và cách tìm. Thay vì đếm tháng, hãy nhìn xem mình có đang tìm đúng cách hay không: hồ sơ đã được góp ý chưa, đã mở rộng nơi tìm chưa, đã hỏi người đi trước chưa.
Có nên nhận việc trái ngành để có thu nhập trước?
Có thể, nếu bạn cần thu nhập và việc đó không làm bạn mất hết thời gian tìm việc đúng hướng. Nhiều kỹ năng từ việc trái ngành vẫn dùng được về sau. Hãy coi đó là cầu nối và vẫn giữ một phần sức cho hướng chính.
Trả lời họ hàng hỏi bao giờ đi làm thế nào?
Hãy trả lời bằng những việc bạn đang làm: đang tìm việc trong ngành nào, trong lúc chờ đang học thêm gì hay giúp việc gì. Câu trả lời cụ thể vừa thật vừa khiến người hỏi yên tâm, và thường kết thúc câu chuyện nhẹ nhàng hơn.
Về quê hay ở lại thành phố để tìm việc?
Tuỳ ngành của bạn có nhiều cơ hội ở đâu, chi phí sống bạn chịu được tới đâu và gia đình cần bạn thế nào. Bạn có thể thử ở một nơi trong một khoảng thời gian có hạn, rồi đánh giá lại thay vì quyết định một lần cho mãi.
Làm sao không mất tinh thần trong lúc chờ việc?
Giữ nhịp ngày đều đặn, giới hạn thời gian tìm việc mỗi ngày, vận động, gặp gỡ người thân và bạn bè. Nếu buồn chán kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng tới ăn ngủ, hãy tìm sự giúp đỡ của chuyên gia tâm lý.
