Nỗi sợ người khác nghĩ gì về mình là một phản xạ rất cũ, có từ thời con người cần bầy đàn để sống sót; nhưng trong đời thật, người khác để ý tới ta ít hơn nhiều so với ta tưởng. Nhận ra điều đó, rồi chọn ra một số ít người có ý kiến đáng nghe, là cách để bớt sống trong ánh mắt tưởng tượng của người khác.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Bạn đã bao giờ không dám hỏi trong cuộc họp vì sợ câu hỏi ngớ ngẩn, không dám mặc chiếc áo mình thích vì sợ người ta cười, không dám nghỉ việc vì sợ họ hàng bàn tán chưa. Tập này dành cho những lần như thế.
Vì sao nỗi sợ này mạnh đến vậy?
Thời xa xưa, bị bầy đàn bỏ rơi gần như đồng nghĩa với không sống nổi. Vì vậy bộ não con người rất nhạy với dấu hiệu bị chê, bị xa lánh. Một cái nhíu mày cũng đủ làm tim đập nhanh.
Ngày nay, bị một đồng nghiệp chê không làm ta chết, nhưng phản xạ cũ vẫn còn. Cơ thể phản ứng như thể đang gặp nguy hiểm thật: mặt đỏ, tay lạnh, đầu óc trống trơn.
Văn hoá cũng góp phần. Ở mình, chuyện giữ thể diện, chuyện người ta nói ra nói vào, rất quan trọng. Từ nhỏ ta đã nghe câu đừng để người ta cười cho. Lớn lên, câu ấy vẫn chạy ngầm trong nhiều quyết định.
Hiểu nguồn gốc giúp ta bớt tự trách. Sợ bị đánh giá không phải vì mình yếu đuối, mà vì mình là người.
Người khác nghĩ về mình ít hơn mình tưởng
Các nhà tâm lý gọi hiện tượng này là hiệu ứng ánh đèn sân khấu: ta có cảm giác mình đang đứng dưới đèn chiếu, ai cũng nhìn, trong khi thật ra phần lớn mọi người đang bận với ánh đèn của chính họ.
Thử nhớ lại lần gần nhất một đồng nghiệp nói vấp trong cuộc họp. Bạn có còn nhớ rõ không. Rất có thể là không. Vậy mà khi chính mình nói vấp, ta có thể nghĩ về nó suốt cả tuần.
Mỗi người đều đang lo chuyện nhà mình, lo hình ảnh của mình. Chiếc áo bạn sợ bị cười có khi chẳng ai để ý. Câu hỏi bạn sợ ngớ ngẩn có khi cũng là câu mà nửa phòng họp đang muốn hỏi.
Biết điều này không bảo đảm sẽ không ai đánh giá bạn. Có người sẽ đánh giá. Nhưng số đó ít hơn, và họ nghĩ về bạn ngắn hơn, so với những gì nỗi sợ vẽ ra.
Ý kiến nào đáng nghe, ý kiến nào là tiếng ồn?
Không phải ý kiến nào cũng có trọng lượng như nhau. Một cách lọc đơn giản là hỏi: người này có hiểu mình, có quan tâm tới mình, và có hiểu biết về chuyện đang bàn không.
Lời góp ý của người thầy trong nghề, của người bạn thân biết rõ hoàn cảnh mình, đáng nghe kỹ, kể cả khi khó nghe. Lời bàn tán của người chỉ gặp mình vài lần, không biết mình đang trải qua gì, thì có thể để qua một bên.
Một chị bỏ việc ngân hàng về quê mở vườn rau sạch. Họ hàng xì xào rằng học hành bao năm rồi về làm ruộng. Chị nghe hết, nhưng chỉ hỏi ý kiến kỹ của hai người: người chồng và một người bạn đã làm nông nghiệp lâu năm. Những người còn lại, chị cảm ơn rồi thôi.
Hãy thử viết ra tên năm người mà ý kiến của họ thật sự quan trọng với bạn. Danh sách đó thường ngắn hơn bạn nghĩ, và giúp bạn nhẹ đi với tất cả những người không có tên trong đó.
Những bước nhỏ để tập sống thoải mái hơn
Nỗi sợ này giảm đi qua trải nghiệm, không phải qua lý lẽ. Hãy làm những việc nhỏ khiến bạn hơi ngại, và quan sát điều gì thật sự xảy ra.
Đặt một câu hỏi trong cuộc họp tuần này. Hỏi người bán hàng một câu bạn nghĩ là ngớ ngẩn. Mặc chiếc áo bạn thích nhưng chưa dám mặc. Sau mỗi lần, ghi lại điều bạn đã sợ và điều thực tế xảy ra.
Phần lớn lần, bạn sẽ thấy khoảng cách giữa hai cột đó rất lớn. Bộ não học từ bằng chứng, và mỗi lần như vậy là một bằng chứng rằng thế giới không khắc nghiệt như mình tưởng.
Khi có lần thật sự bị chê, hãy coi đó là dữ liệu. Có điều gì đúng trong lời chê không. Nếu có, sửa. Nếu không, bạn vẫn đứng đó, vẫn ổn, và lần sau bớt sợ hơn.
Sống theo giá trị của mình thay vì ánh mắt người khác
Cuối cùng, cách bền nhất để bớt bị ánh mắt người khác điều khiển là biết rõ mình coi trọng điều gì. Khi một quyết định khớp với giá trị của mình, lời bàn tán bớt sức lay.
Nếu bạn coi trọng sự trung thực, thì từ chối làm một việc không đúng dù bị nói là cứng nhắc vẫn là lựa chọn bạn đứng vững được. Nếu bạn coi trọng thời gian cho gia đình, thì việc không đi nhậu với đồng nghiệp không phải điều đáng xấu hổ.
Điều này không có nghĩa là bất cần. Người sống thoải mái vẫn quan tâm tới người khác, vẫn lịch sự, vẫn lắng nghe góp ý. Họ chỉ không để nỗi sợ quyết định thay mình.
Ở cuối đời, ít ai tiếc vì đã sống quá thật với mình. Nhiều người tiếc vì đã sống quá lâu theo kịch bản người khác viết sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng ánh đèn sân khấu là gì?
Đó là cảm giác mọi người đang chú ý tới mình nhiều hơn thực tế, như đang đứng dưới đèn chiếu. Thật ra phần lớn người xung quanh đang bận với chuyện của chính họ.
Sợ bị đánh giá có phải là rối loạn lo âu?
Phần lớn chỉ là nỗi sợ thông thường. Nhưng nếu nỗi sợ khiến bạn tránh gặp người, không đi làm hay đi học được, nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được đánh giá.
Làm sao bớt sợ nói trước đám đông?
Chuẩn bị kỹ, tập nói trước vài người thân, bắt đầu từ nhóm nhỏ và nhớ rằng khán giả thường mong bạn làm tốt hơn là chờ bạn vấp.
Có nên hoàn toàn mặc kệ người khác nghĩ gì?
Không. Ý kiến của người hiểu và quan tâm tới bạn rất đáng nghe. Điều nên bỏ là để lời bàn tán của số đông xa lạ quyết định thay bạn.
Người hướng nội có sợ bị đánh giá nhiều hơn?
Không nhất thiết. Hướng nội là thích nạp năng lượng khi ở một mình, còn sợ bị đánh giá có thể gặp ở cả người hướng nội lẫn hướng ngoại.
