Nếu bạn thích viết mà sợ viết dở, nỗi sợ ấy dịu đi khi bạn cho phép bản nháp đầu tiên được dở, viết cho một người cụ thể thay vì cho cả thế giới, và chưa vội đưa ai đọc. Viết dở là bước bắt buộc trên đường tới viết được, không ai bỏ qua được bước ấy.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình viết như một lá thư gửi một cô thợ làm tóc. Cô kể những lúc tiệm vắng khách, cô hay nghĩ ra những câu chuyện về khách hàng, về những mái tóc, những cuộc đời ngồi trên chiếc ghế của cô. Cô muốn viết ra, nhưng mỗi lần cầm bút lại sợ: mình học hết lớp chín, viết làm sao được.
Thư gửi cô thợ làm tóc
Cô thân mến, mình đọc tin nhắn của cô và mỉm cười ở câu mình học hết lớp chín. Cô biết không, những câu chuyện cô kể cho mình trong tin nhắn đã đủ sống động. Bà khách cắt tóc ngắn lần đầu sau ba mươi năm vì chồng mất. Cậu bé khóc khi thấy tóc mình rơi xuống. Cô đã kể rất hay rồi, chỉ chưa gọi đó là viết thôi.
Viết không phải là thứ dành riêng cho người học cao. Viết là kể lại một điều mình thấy, bằng chữ. Cô kể chuyện với khách mỗi ngày, cô biết lắng nghe, cô để ý từng chi tiết trên gương mặt người ta. Đó là những thứ một người viết cần nhất.
Nỗi sợ của cô không phải nỗi sợ riêng. Hầu như ai bắt đầu viết cũng sợ. Người học nhiều còn sợ hơn, vì họ biết nhiều cái hay để so sánh.
Nên mình không khuyên cô hết sợ. Mình chỉ muốn chỉ cô vài cách để vừa sợ vừa viết.
Cho phép bản nháp được dở
Điều đầu tiên: bản nháp nào cũng dở. Kể cả những người viết giỏi nhất cũng có bản nháp đầu tiên lủng củng, lặp từ, thiếu ý. Khác biệt là họ biết đó là bản nháp, còn người mới viết thì tưởng đó là thành phẩm, rồi thất vọng.
Hãy tự nói với mình trước khi viết: hôm nay mình chỉ viết bản nháp, không ai đọc, dở bao nhiêu cũng được. Câu nói ấy nghe đơn giản mà giúp tay bớt run.
Viết xong, đừng đọc lại ngay. Để vài hôm. Lúc đọc lại, cô sẽ thấy có chỗ dở thật, nhưng cũng có chỗ hay mà lúc viết cô không nhận ra.
Rồi sửa một chút, chỉ một chút. Mỗi lần sửa là bài viết khá hơn một bậc. Không có cách nào khác để tới bài viết hay ngoài đi qua nhiều bản dở.
Một người thợ học nghề cũng cắt hỏng không biết bao nhiêu mái tóc giả trước khi được cầm kéo cho khách. Viết cũng vậy.
Viết cho một người
Điều thứ hai: đừng viết cho cả thế giới. Viết cho cả thế giới thì mình tưởng tượng ra hàng nghìn ánh mắt soi xét, và tay đông cứng lại.
Hãy viết cho một người cụ thể. Có thể là một người bạn thân, có thể là chính cô của năm năm sau, có thể là bà khách cắt tóc ngắn kia. Viết như đang kể cho người ấy nghe.
Khi có một người nghe trong đầu, giọng viết tự nhiên hơn, câu chữ đơn giản hơn, và cô sẽ biết phải giải thích chỗ nào, bỏ qua chỗ nào.
Cô có giọng kể chuyện với khách rất duyên. Hãy viết bằng đúng giọng ấy. Đừng cố bắt chước văn trong sách. Giọng của cô là thứ không ai khác có.
Chưa vội cho ai đọc
Điều thứ ba: cô không cần cho ai đọc, ít nhất là lúc đầu. Có người vừa viết xong đã đăng lên mạng, nhận vài lời chê, rồi bỏ hẳn. Những trang viết đầu tiên còn non, giống mầm cây, cần được che một thời gian.
Khi cô viết được một ít và thấy muốn chia sẻ, hãy chọn người đọc đầu tiên thật cẩn thận. Một người tử tế, biết khen chỗ hay trước khi góp ý chỗ chưa hay. Đừng chọn người hay chê.
Khi đưa cho ai đọc, hãy nói rõ mình muốn gì: mình chỉ muốn biết bạn có thấy câu chuyện cảm động không, chứ chưa cần sửa câu chữ. Nói rõ như vậy giúp người đọc góp ý đúng chỗ.
Và nhớ rằng một lời chê không có nghĩa là mình không nên viết. Nó chỉ có nghĩa là bài ấy có chỗ cần sửa.
Bắt đầu từ những gì cô biết rõ nhất
Cô hỏi nên viết gì trước. Mình nghĩ cô nên bắt đầu từ chính tiệm tóc của cô. Một khách, một buổi chiều, một mái tóc. Viết ngắn thôi, một trang.
Viết về những gì mình biết rõ thì dễ có chi tiết thật, mà chi tiết thật là thứ làm bài viết sống. Mùi thuốc uốn, tiếng kéo, cái nhìn của người khách vào gương khi thấy mình khác đi. Không ai viết được những điều ấy hay bằng người đứng sau chiếc ghế mỗi ngày.
Mỗi tuần một trang thôi. Cuối năm, cô sẽ có năm mươi câu chuyện về những con người ngồi trên chiếc ghế ấy.
Cô vẫn sẽ sợ, chắc chắn. Nhưng mình mong cô viết trong lúc sợ. Rồi một ngày cô sẽ nhận ra, nỗi sợ vẫn ở đó, chỉ là nó không còn ngăn cô cầm bút nữa.
Câu hỏi thường gặp
Không học cao có viết được không?
Được. Viết là kể lại điều mình thấy bằng chữ. Người biết quan sát và lắng nghe có lợi thế lớn, bất kể học tới đâu. Đọc thêm và viết đều sẽ giúp tay nghề tiến bộ.
Làm sao để không bỏ cuộc khi đọc lại thấy dở?
Nhớ rằng bản nháp nào cũng dở. Để vài hôm rồi đọc lại, sửa từng chút. Đừng so sánh bản nháp của mình với sách đã xuất bản qua nhiều lần sửa.
Có nên đăng bài viết đầu tiên lên mạng?
Không nên vội. Hãy viết một thời gian cho riêng mình, rồi chọn một người tử tế đọc trước. Khi đã vững hơn mới chia sẻ rộng.
Viết về khách hàng có được không?
Nên đổi tên và chi tiết nhận dạng, hoặc viết thành truyện hư cấu lấy cảm hứng từ họ. Tôn trọng sự riêng tư của người thật là điều cần nhớ.
Làm sao biết mình có năng khiếu viết?
Không cần biết trước. Viết đều một thời gian, bạn sẽ thấy mình tiến bộ và có thích hay không. Niềm thích và sự đều đặn quan trọng hơn năng khiếu ban đầu.
