Sống thuận theo mùa là để nhịp ăn, ngủ, làm việc của mình đi theo nhịp của trời đất: thời tiết, ngày dài ngắn, cây trái từng mùa. Ngay giữa thành phố đầy máy lạnh và đèn điện, mình vẫn làm được bằng những việc nhỏ, như đi chợ theo mùa và đổi giờ giấc khi trời đổi.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ông bà mình xưa sống rất sát với mùa: tháng nào gieo, tháng nào gặt, mùa nào ăn gì, giờ nào nghỉ trưa. Ngày nay mình ở trong những căn phòng gần như không có mùa. Tập này mình nói về một gia đình nhỏ ở thành phố đã thử đưa mùa trở lại nhà mình.
Căn hộ không có mùa
Một gia đình bốn người ở chung cư. Cả năm, nhà đóng kín, máy lạnh chạy, đèn bật tới khuya. Siêu thị lúc nào cũng có đủ thứ rau quả. Ăn gì cũng được, giờ nào ngủ cũng được. Tiện, nhưng người mẹ bảo có lúc chị không biết bây giờ đang là tháng mấy.
Một hôm, đứa con gái nhỏ hỏi mẹ: mùa thu là gì hả mẹ. Chị khựng lại. Chị nhớ hồi nhỏ ở quê, mùa thu là gió heo may, là cốm, là hồng. Còn con chị thì lớn lên trong một căn phòng mười tám độ quanh năm.
Từ câu hỏi ấy, chị bắt đầu thử đưa mùa trở lại nhà. Không phải chuyển về quê, chỉ là những việc nhỏ.
Những gì chị làm, mình nghĩ ai ở thành phố cũng làm được.
Người xưa sống theo trời thế nào
Người nông dân xưa không có đồng hồ báo thức, mà có gà gáy, có mặt trời. Mùa hè ngày dài, họ dậy sớm ra đồng khi trời còn mát, trưa nắng gắt thì nghỉ. Mùa đông ngày ngắn, họ đi ngủ sớm hơn.
Họ cũng ăn theo mùa vì không có cách nào khác. Mùa nào thức nấy: mùa hè rau muống, mướp, bầu; mùa đông su hào, cải bắp; tháng nào có cá gì, ốc gì. Mâm cơm thay đổi theo vườn và theo đồng.
Những lễ tết cũng gắn với mùa: tết Nguyên đán khi mùa màng đã xong, tết Trung thu khi trăng sáng nhất, cúng cơm mới khi lúa vừa gặt. Một năm trôi qua có nhịp, có những mốc để chờ.
Mình không lý tưởng hoá đời sống xưa, nó vất vả và thiếu thốn nhiều. Nhưng cái nhịp ấy có một điều đáng giữ: nó làm thời gian có hình dạng.
Ăn theo mùa ở thành phố
Việc đầu tiên người mẹ làm là đi chợ theo mùa. Chị hỏi bà bán rau quen: dạo này rau gì đang chính vụ. Bà chỉ cho chị loại nào đang rộ, loại nào trái mùa. Rau chính vụ thường tươi, nhiều, và giá dễ chịu hơn.
Chị bắt đầu nấu theo những gì chợ đang có thay vì theo một thực đơn cố định. Mùa nào có bông bí, nhà ăn canh bông bí. Mùa nào có quả hồng, cả nhà ngồi bóc hồng. Đứa con gái bắt đầu nhớ mùa qua đồ ăn.
Ăn theo mùa ở đây không phải là một chế độ ăn kiêng hay chữa bệnh. Nếu bạn có vấn đề sức khoẻ cần ăn uống riêng, hãy theo lời bác sĩ. Mình chỉ nói về niềm vui đơn giản của việc ăn những gì đất trời đang cho.
Một cách vui là treo một tờ giấy ở bếp, mỗi tháng ghi vài thứ đang vào mùa. Cuối năm nhìn lại, cả nhà có một cuốn lịch mùa của riêng mình.
Ngủ và làm theo ngày dài ngắn
Việc thứ hai là để ý ánh sáng. Mùa hè trời sáng sớm, chị kéo rèm cho nắng vào phòng, cả nhà dậy sớm hơn một chút. Mùa đông trời tối nhanh, chị tắt bớt đèn sáng sau bữa tối, để căn nhà dịu lại, mọi người tự nhiên buồn ngủ sớm hơn.
Nhiều người thấy rằng ánh sáng buổi sáng giúp mình tỉnh táo hơn, còn đèn sáng và màn hình buổi tối làm khó ngủ. Đó là một cách nhỏ để cơ thể bám theo nhịp ngày đêm. Nếu bạn mất ngủ kéo dài, hãy đi khám, đừng chỉ tự điều chỉnh.
Công việc cũng có mùa. Cuối năm thường bận, đầu năm thường chậm. Biết trước mùa bận để giữ sức, biết mùa chậm để nghỉ và học thêm, là một cách thuận theo nhịp công việc của chính mình.
Thuận theo mùa không phải là ép mình theo một lịch cứng. Nó là để ý xung quanh, rồi để cơ thể và thói quen của mình đi theo một chút.
Để con biết mùa
Việc thứ ba là cho con chạm vào mùa. Cuối tuần, chị đưa con ra công viên nhặt lá vàng mùa thu, ra bờ sông xem nước lớn mùa mưa, về quê ngoại đúng mùa gặt. Con chị bây giờ trả lời được mùa thu là gì bằng những thứ con đã cầm, đã ngửi.
Một chậu cây ở ban công cũng đủ để dạy mùa. Cây ra lá non, ra hoa, rụng lá. Con nhìn mỗi ngày, tự hiểu thời gian trôi thế nào.
Lão Tử có ý nói người theo đất, đất theo trời, trời theo đạo, đạo theo tự nhiên. Mình không cần hiểu hết câu ấy để thấy một điều gần gũi: con người vốn là một phần của tự nhiên, và mình dễ chịu hơn khi sống gần với nhịp của nó.
Tuần này, bạn thử hỏi người bán rau quen xem rau gì đang vào mùa, rồi nấu một bữa theo câu trả lời ấy. Có khi đó là bữa cơm đầu tiên của một cuốn lịch mùa trong nhà bạn.
Câu hỏi thường gặp
Sống thuận theo mùa là gì?
Là để thói quen ăn uống, ngủ nghỉ và làm việc đi theo nhịp thời tiết, độ dài ngày đêm và sản vật từng mùa, thay vì sống một nhịp cố định quanh năm.
Ăn theo mùa có lợi gì?
Rau quả chính vụ thường tươi, nhiều và giá dễ chịu hơn, bữa ăn cũng đa dạng theo thời gian. Nếu có vấn đề sức khoẻ cần chế độ ăn riêng, hãy theo lời bác sĩ.
Ở thành phố làm sao biết rau gì đang vào mùa?
Hỏi người bán rau quen ở chợ là cách nhanh nhất. Để ý loại rau bày nhiều, giá rẻ hơn thường là loại đang chính vụ.
Có nên đổi giờ ngủ theo mùa không?
Có thể điều chỉnh nhẹ, như đón nắng sáng sớm vào mùa hè và giảm đèn sáng buổi tối vào mùa đông. Nếu mất ngủ kéo dài, nên đi khám thay vì chỉ tự điều chỉnh.
Làm sao dạy trẻ ở thành phố biết về các mùa?
Cho trẻ chạm vào mùa: nhặt lá, trồng cây ở ban công, đi chợ cùng mẹ, về quê đúng mùa gặt. Những trải nghiệm cầm nắm được giúp trẻ nhớ lâu hơn sách vở.
