Lập một tủ sách chung đầu ngõ đơn giản hơn bạn nghĩ: một cái kệ có mái che, vài chục cuốn sách đầu tiên, một luật lấy một cuốn thì để lại một cuốn, và một người chịu để mắt tới. Cái khó không nằm ở lúc lập, mà ở việc giữ cho tủ sách còn sống sau vài tháng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập hôm nay kể lại chuyện một bà cụ về hưu ở một con ngõ nhỏ. Bà dạy học cả đời, nhà còn mấy thùng sách không biết để đâu. Một sáng bà nhờ cháu mang cái kệ cũ ra đặt trước cửa, xếp lên vài chục cuốn, dán tờ giấy ghi mời mọi người lấy đọc. Chuyện cái kệ ấy sống được tới bây giờ có nhiều điều đáng kể.
Chọn chỗ đặt tủ sách
Chỗ đặt quyết định một nửa số phận của tủ sách. Bà cụ đặt ngay trước cửa nhà mình, nơi có mái hiên, gần chỗ trẻ con trong ngõ hay chơi, và ngay dưới mắt bà mỗi ngày. Bà bảo đặt chỗ mình nhìn thấy thì mới chăm được.
Một chỗ tốt thường có ba điều: có người qua lại đều, được che mưa che nắng, và có người sống gần đó sẵn lòng trông chừng. Đầu ngõ, sảnh chung cư, góc quán nước quen, hiên nhà văn hoá khu phố đều là những chỗ có thể.
Trước khi đặt, nên hỏi ý kiến những người liên quan: chủ nhà nếu đặt trước nhà người khác, ban quản lý nếu ở chung cư, tổ dân phố nếu đặt ở chỗ chung. Một câu hỏi lúc đầu tránh được nhiều phiền phức về sau.
Mưa tạt và nắng gắt là kẻ thù số một của sách. Nếu không có mái hiên, hãy chọn kệ có cửa đóng được, hoặc chỉ mang sách ra ban ngày, tối cất vào.
Những cuốn sách đầu tiên
Kệ trống thì không ai dừng lại. Vài chục cuốn đầu tiên phải do người lập góp. Bà cụ chọn những cuốn dễ đọc nhất trong mấy thùng sách của mình: truyện thiếu nhi, sách nấu ăn, truyện ngắn, vài cuốn về trồng cây.
Bà cố ý không mang ra sách giáo khoa cũ và sách chuyên môn khô khan. Bà bảo tủ sách đầu ngõ phải giống món ăn vặt, ai đi qua cũng muốn nhón một miếng, chứ không phải mâm cỗ.
Hãy nghĩ tới những người hay đi qua chỗ đặt tủ: trẻ con tan học, các bà đi chợ, người chạy xe ôm ngồi chờ khách, sinh viên trọ. Mỗi nhóm cần một vài cuốn hợp với mình.
Sách ra tủ nên còn lành lặn. Sách rách nát, ẩm mốc, thiếu trang đặt lên chỉ làm người ta nghĩ đây là chỗ bỏ đồ cũ.
Luật nhẹ nhàng: lấy một, để một
Luật phổ biến của tủ sách chung là lấy một cuốn thì để lại một cuốn. Nhưng bà cụ thêm một ý: không có sách để lại thì cứ lấy, đọc xong mang trả hoặc truyền cho người khác. Bà bảo đừng để luật làm người ta ngại.
Tờ giấy dán ở kệ nên viết ngắn, dễ hiểu, giọng mời chứ không giọng cấm. Cảm ơn người lấy sách, mời người góp sách, nhờ mọi người để sách ngay ngắn. Vậy là đủ.
Có người sẽ lấy mà không trả. Chuyện đó sẽ xảy ra, và không sao. Một cuốn sách rời tủ mà được đọc ở đâu đó vẫn là một cuốn sách đã làm xong việc của nó.
Điều cần ngăn là người ta mang tới những thứ không phải sách để đọc: báo cũ chất đống, sách quảng cáo, đồ cần vứt. Người trông tủ nên nhẹ nhàng dọn bớt.
Giữ cho tủ sách sống qua năm tháng
Nhiều tủ sách chung chết sau vài tháng, không phải vì ai phá mà vì không còn ai để ý. Sách cũ không đổi, kệ phủ bụi, người qua lại quen mắt rồi không dừng nữa.
Bà cụ có một thói quen nhỏ: mỗi tuần đổi chỗ vài cuốn, đặt một cuốn mới lên hàng đầu, quay bìa ra ngoài. Người đi qua thấy có gì mới thì dừng lại.
Bà cũng rủ vài đứa trẻ trong ngõ làm người giữ tủ cùng bà. Chúng thay nhau lau kệ, xếp sách, và tự hào khoe với bạn. Trẻ con được giao việc thì gắn bó.
Một tủ sách sống lâu là tủ sách có nhiều người cùng thấy nó là của mình. Khi người lập không còn đủ sức trông, đã có người khác sẵn sàng nối tiếp.
Cái được nhiều hơn những cuốn sách
Bà cụ kể điều bà thích nhất không phải số sách được đọc, mà những cuộc trò chuyện quanh cái kệ. Ông xe ôm hỏi bà cuốn nào hay. Một bà mẹ trẻ để lại cuốn sách của con đã lớn, kèm một mảnh giấy nhắn mong em bé nào đó cũng thích.
Người trong ngõ quen nhau hơn nhờ cái kệ. Có lần hai nhà cãi nhau vì chuyện để xe, vài tuần sau thấy hai đứa con của họ ngồi chung một bậc thềm đọc chung một cuốn truyện.
Một tủ sách nhỏ không thay được thư viện hay hiệu sách. Nhưng nó đưa sách tới đúng chỗ người ta đi qua mỗi ngày, và nhắc rằng đọc là một niềm vui có thể chia sẻ.
Nếu ngõ nhà bạn còn trống một góc hiên, có lẽ bạn đã biết mình có thể làm gì với mấy thùng sách cũ.
Câu hỏi thường gặp
Lập tủ sách chung có cần xin phép không?
Nếu đặt ở chỗ chung như sảnh chung cư, vỉa hè, nhà văn hoá thì nên hỏi ban quản lý hoặc tổ dân phố. Đặt trước nhà mình thì nên báo hàng xóm cho vui vẻ.
Sách bị lấy mất nhiều thì làm sao?
Chấp nhận một phần thất thoát là chuyện tự nhiên. Nếu mất quá nhanh, thử để sách ít giá trị hơn ra tủ, giữ sách quý trong nhà và cho mượn trực tiếp.
Nên để loại sách gì ở tủ sách đầu ngõ?
Sách dễ đọc, ngắn, nhiều thể loại: truyện thiếu nhi, truyện ngắn, sách nấu ăn, trồng cây, sức khoẻ thường thức. Tránh sách quá chuyên môn và sách hư hỏng.
Làm sao cho trẻ con trong xóm thích tủ sách?
Đặt sách thiếu nhi ở tầm mắt các em, giao cho vài em làm người giữ tủ, thỉnh thoảng có buổi đọc truyện nhỏ ngay cạnh kệ.
Sách cũ ẩm mốc có nên mang ra tủ không?
Không nên. Sách mốc có thể lan sang sách khác và làm người ta ngại cầm. Chỉ mang ra những cuốn còn sạch và lành lặn.
