Ta biết cần thay đổi mà vẫn đứng yên vì cái quen thuộc, dù không tốt, vẫn cho cảm giác an toàn, còn cái mới thì mơ hồ và đi kèm khả năng mất mát; với bộ não, nỗi sợ mất thứ đang có thường nặng hơn mong muốn có thứ tốt hơn. Muốn nhích được, hãy làm cho bước thay đổi đầu tiên thật cụ thể, thật nhỏ và có đường lui.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có thể bạn đang ở trong một công việc không còn hợp, một thói quen biết là hại, một thành phố không còn thấy là nhà, và đã nói với mình rất nhiều lần là năm nay sẽ khác. Tập hôm nay dành cho khoảng lặng giữa biết và làm.
Cái quen thuộc an toàn kiểu gì?
Một công việc dù chán nhưng bạn biết rõ mỗi sáng sẽ làm gì, lương về ngày nào, sếp khó chịu kiểu gì. Sự dễ đoán đó tự nó là một loại an toàn. Bộ não rất thích những thứ dễ đoán.
Cái mới thì toàn dấu hỏi. Việc mới có hợp không, đồng nghiệp ra sao, mình có làm nổi không. Bộ não lấp những dấu hỏi đó bằng kịch bản xấu nhất, vì cẩn thận thì sống sót.
Thêm nữa, ta thường thấy rất rõ những gì sẽ mất khi thay đổi, còn những gì sẽ được thì mờ nhạt. Mất là cụ thể: mất lương ổn định, mất bạn đồng nghiệp quen. Được là mơ hồ: có thể vui hơn, có thể phát triển hơn.
Vì thế đứng yên không phải do lười hay hèn. Nó là lựa chọn mặc định của một bộ não được thiết kế để tránh rủi ro.
Đứng yên cũng có cái giá của nó
Ta hay so sánh rủi ro của thay đổi với một trạng thái tưởng như không có rủi ro. Nhưng đứng yên cũng có giá, chỉ là cái giá đó trả dần, khó thấy.
Ở lại một công việc không hợp thêm năm năm là năm năm không học được kỹ năng mới, là năng lượng cạn dần mỗi sáng thứ hai. Giữ một thói quen hại sức khoẻ là cơ thể trả giá từng chút.
Thử viết ra hai cột. Cột thứ nhất: nếu mình thay đổi, điều xấu nhất có thể xảy ra là gì, và mình sẽ xử lý ra sao. Cột thứ hai: nếu mình không thay đổi, ba năm nữa cuộc sống sẽ thế nào.
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy cột thứ hai đáng sợ hơn cột thứ nhất. Chỉ là nó đến chậm, nên ta không cảm thấy.
Làm cho thay đổi bớt mơ hồ
Nỗi sợ sống trong sự mơ hồ. Muốn nó nhỏ lại, hãy làm cho cái mới cụ thể hơn. Thay vì nghĩ mình muốn đổi nghề, hãy hỏi: nghề gì, ai đang làm nghề đó, một ngày của họ ra sao.
Đi gặp vài người đang sống cuộc sống bạn hướng tới. Mời họ ly cà phê, hỏi về phần khó, phần bất ngờ, phần họ ước được biết trước. Một buổi nói chuyện như vậy giảm đi rất nhiều dấu hỏi.
Một chị làm văn phòng mười năm muốn mở tiệm bánh. Thay vì nghỉ việc ngay, chị xin phụ một tiệm bánh quen vào các sáng chủ nhật suốt ba tháng. Chị học được cách làm bánh số lượng lớn, và cũng học được rằng dậy lúc bốn giờ sáng mỗi ngày là thật sự vất vả. Chị vẫn mở tiệm, nhưng với kế hoạch thực tế hơn hẳn.
Thông tin cụ thể không bảo đảm thành công, nhưng nó biến một bước nhảy vào bóng tối thành một bước đi có đèn.
Bước thử nhỏ có đường lui
Không phải thay đổi nào cũng phải là tất cả hoặc không gì cả. Phần lớn có thể bắt đầu bằng thử nghiệm nhỏ, có thể dừng lại mà không mất nhiều.
Muốn chuyển nghề, học một khoá buổi tối trước. Muốn chuyển về quê sống, về ở thử một tháng. Muốn bỏ thói quen uống rượu sau giờ làm, thử một tuần không uống và để ý cảm giác.
Bước thử nhỏ có hai lợi ích. Nó cho bạn thông tin thật thay vì tưởng tượng. Và nó cho bộ não thấy rằng thay đổi không giết chết mình, nỗi sợ sẽ giảm bớt.
Hãy đặt mốc rõ cho thử nghiệm: ba tháng nữa mình sẽ nhìn lại và quyết. Có mốc thì không trôi mãi trong trạng thái nửa vời.
Khi người xung quanh không ủng hộ
Thay đổi của một người thường làm người xung quanh lo. Bố mẹ sợ con mất ổn định, bạn đời sợ ảnh hưởng gia đình, bạn bè đôi khi thấy mình bị bỏ lại. Sự lo lắng đó phần lớn xuất phát từ thương.
Hãy chia sẻ kế hoạch cụ thể thay vì chỉ chia sẻ mong muốn. Con muốn nghỉ việc nghe rất đáng lo. Con sẽ học thêm sáu tháng buổi tối, để dành đủ tiền sống một năm rồi mới nghỉ thì nghe khác hẳn.
Lắng nghe nỗi lo của họ như một nguồn thông tin. Có khi họ thấy một rủi ro mà mình bỏ qua.
Cuối cùng, cuộc đời là của bạn. Thay đổi có thể sai, nhưng ít nhất đó là cái sai của chính bạn, và bạn sẽ học được từ nó. Đứng yên mãi vì sợ cũng là một lựa chọn, chỉ là một lựa chọn ta thường không nhận ra mình đã chọn.
Câu hỏi thường gặp
Vùng an toàn là gì?
Là những hoàn cảnh, thói quen quen thuộc khiến ta thấy dễ chịu và kiểm soát được. Ở đó lâu không xấu, nhưng nếu nó ngăn ta làm điều mình thật sự muốn thì nên thử bước ra từng chút.
Làm sao biết đã đến lúc cần thay đổi?
Khi cảm giác không hợp kéo dài nhiều tháng chứ không chỉ vài ngày, khi sức khoẻ hay các mối quan hệ bắt đầu bị ảnh hưởng, hoặc khi bạn thấy mình không còn học được gì.
Có nên nghỉ việc ngay khi thấy không hợp?
Thường nên thử nghiệm và chuẩn bị trước, như học thêm, tìm hiểu nghề mới, để dành tiền, rồi mới nghỉ. Trừ khi môi trường gây hại rõ rệt cho sức khoẻ.
Sợ thay đổi có phải là nhát?
Không. Đó là phản xạ tự nhiên của bộ não vốn ưu tiên an toàn. Người dám thay đổi không phải người không sợ, mà là người biết cách làm cho bước đi bớt đáng sợ.
Thay đổi rồi thấy sai thì làm sao?
Coi đó là thông tin để điều chỉnh. Nếu đã thử nghiệm nhỏ trước và có đường lui, việc quay lại hay rẽ hướng khác sẽ ít tốn kém hơn nhiều.
