Đọc và viết giữ mình lại vì chúng cho mình ba thứ ngày càng hiếm trong đời sống vội: một chỗ để dừng giữa dòng thông tin không ngớt, một chỗ để nhớ những gì đáng nhớ, và một sợi dây nối mình với những người ở xa, ở thời khác, hay đã khuất.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này đặc biệt hơn một chút. Mình kể lại những điều một bà cụ bán sách cũ ở góc phố từng nói, trong một buổi chiều ngồi trú mưa ở sạp của bà. Bà bán sách hơn bốn mươi năm, đã thấy người ta đọc ít đi rồi lại đọc nhiều lên, thấy giấy thay bằng màn hình. Khi được hỏi bà nghĩ chữ nghĩa còn để làm gì, bà kể ba chuyện.
Chuyện thứ nhất: chỗ để dừng
Bà kể có một anh thanh niên làm ở văn phòng gần đó, chiều nào tan làm cũng ghé sạp, đứng đọc chừng mười lăm phút rồi mới về. Có hôm bà hỏi sao không mang sách về nhà mà đọc. Anh bảo cả ngày anh nhìn màn hình, đầu như cái chợ, mười lăm phút đứng đây là lúc duy nhất trong ngày anh thấy mình yên.
Đó là điều đầu tiên chữ nghĩa cho mình: một chỗ để dừng. Khi đọc một trang sách, mình chỉ làm đúng một việc. Không có thông báo bật lên, không có gì kéo mình đi. Đầu óc đang chạy lung tung được dẫn đi theo một mạch chữ chậm rãi.
Viết cũng vậy. Khi ngồi viết vài dòng, mình buộc phải chậm lại để chọn chữ. Sự chậm ấy là một khoảng nghỉ cho đầu óc, dù tay đang làm việc.
Bà cụ bảo người ta tưởng đọc là để biết thêm. Nhưng nhiều người tới sạp của bà không để biết thêm, mà để được yên một lúc.
Chuyện thứ hai: chỗ để nhớ
Chuyện thứ hai bà kể về một ông khách già, tuần nào cũng tới tìm những cuốn sách cũ có chữ viết tay ở trang đầu. Ông không cần nội dung. Ông mua vì những dòng đề tặng, những lời ghi chú của người đọc trước. Ông bảo đó là những mảnh đời người ta để quên lại trong sách.
Chữ là thứ con người dùng để nhớ. Trí nhớ trong đầu mờ dần, thay đổi, lẫn lộn. Chữ viết ra thì đứng yên, chờ mình quay lại. Một trang nhật ký mười năm trước, một lá thư của mẹ, một công thức nấu ăn của bà, giữ lại những thứ mà đầu óc mình đã đánh rơi.
Đọc cũng là một cách nhớ. Đọc chuyện xưa, đọc về những người đã sống trước mình, mình nhớ được những điều mình không trực tiếp trải qua. Như thể có thêm nhiều đời người cộng vào đời mình.
Bà cụ chỉ vào một chồng sách bảo mỗi cuốn ở đây đã đi qua tay mấy người. Mỗi người để lại một chút. Sách cũ là ký ức của nhiều người xếp chồng lên nhau.
Chuyện thứ ba: sợi dây nối người
Chuyện thứ ba là về chính bà. Hồi trẻ, chồng bà đi làm ăn xa nhiều năm. Hai vợ chồng viết thư cho nhau, mỗi tháng một lá. Bà vẫn giữ cả trăm lá thư ấy trong một cái hộp. Ông đã mất, nhưng mỗi lần đọc lại, bà bảo như được nói chuyện với ông.
Chữ nghĩa nối người với người qua khoảng cách và thời gian. Một lá thư gửi đi cả nghìn cây số. Một cuốn sách viết từ trăm năm trước vẫn nói chuyện được với mình hôm nay. Một dòng nhật ký của ông bà có thể kể cho cháu chắt nghe điều mà ông bà không còn ở đó để kể.
Khi đọc, mình được nghe tiếng nói của những người mình không bao giờ gặp. Khi viết, mình gửi tiếng nói của mình tới những người có thể mình không bao giờ biết.
Bà cụ bảo đó là lý do bà bán sách cả đời. Không phải vì lãi, lãi chẳng bao nhiêu, mà vì bà thích nhìn sợi dây ấy chuyền từ tay người này sang tay người khác.
Đời sống vội vẫn cần chữ chậm
Ngày nay mình đọc nhiều chữ hơn bao giờ hết: tin nhắn, bài đăng, tin tức, tiêu đề. Nhưng phần lớn là chữ vội, đọc lướt rồi quên. Chữ vội không giữ được ai.
Đọc và viết theo nghĩa mà bà cụ nói là chữ chậm: một trang sách đọc trọn, một lá thư viết tay, ba dòng nhật ký mỗi tối. Không cần nhiều, chỉ cần có trong ngày một chút chữ chậm như vậy.
Đó không phải là chống lại đời sống hiện đại. Màn hình có chỗ của nó. Chỉ là bên cạnh màn hình, nên có một chỗ cho trang giấy, cho nét chữ, cho sự chậm rãi.
Mỗi tập của Kho Sách Nói trong danh mục này đều quay về điều ấy, dù nói về nhật ký, thư tay, sổ món ăn hay góc đọc. Chúng là những cách khác nhau để có một chút chữ chậm trong ngày.
Bắt đầu từ một trang
Mưa tạnh, mình chào bà cụ ra về. Bà dúi vào tay một cuốn sách mỏng, không lấy tiền, bảo đọc đi, đọc xong cho người khác.
Nếu bạn đã lâu không đọc, không viết, đừng nghĩ tới chuyện đọc cả trăm cuốn hay viết cả cuốn hồi ký. Hãy bắt đầu từ một trang. Một trang sách tối nay. Một dòng nhật ký trước khi ngủ. Một tấm thiệp cho ai đó.
Một trang thì nhẹ. Nhưng nhiều trang cộng lại thành một thói quen, và thói quen ấy, như bà cụ nói, sẽ giữ mình lại giữa những ngày trôi rất nhanh.
Có lẽ chiều nay, trên đường về, bạn cũng đi qua một sạp sách cũ, một tủ sách đầu ngõ. Thử dừng lại mười lăm phút xem sao.
Câu hỏi thường gặp
Đọc sách có còn cần thiết khi đã có internet?
Internet cho nhiều thông tin nhanh, còn sách cho một mạch suy nghĩ dài và chậm. Hai thứ bổ sung cho nhau. Đọc sách giúp đầu óc có chỗ dừng và nghĩ sâu hơn.
Viết tay có còn ý nghĩa khi ai cũng gõ phím?
Có. Viết tay chậm hơn nên giúp suy nghĩ kỹ, và nét chữ tay mang dấu ấn riêng, đặc biệt quý trong thư từ, nhật ký, lời đề tặng.
Làm sao có thời gian đọc và viết khi quá bận?
Bắt đầu thật nhỏ: một trang sách, ba dòng nhật ký mỗi ngày. Gắn vào một việc đã làm hằng ngày như trước khi ngủ hay lúc uống trà sáng.
Mua sách cũ có tốt không?
Sách cũ rẻ hơn, giúp sách được đọc thêm nhiều lần, và đôi khi có những ghi chú thú vị của người đọc trước. Chỉ cần kiểm tra sách còn sạch, không mốc.
Đọc và viết có giúp ích cho tinh thần không?
Nhiều người thấy đọc và viết giúp họ bình tĩnh và hiểu mình hơn. Nhưng nếu buồn hay lo âu kéo dài, hãy tìm gặp chuyên gia, đọc và viết không thay được việc ấy.
