Ông bà muốn viết hồi ký cho con cháu thì không cần viết thành một cuốn sách dày theo năm tháng. Cách dễ nhất là viết từng chuyện nhỏ còn nhớ rõ, mỗi chuyện một hai trang, không theo thứ tự nào. Ngại cầm bút thì kể vào máy ghi âm, rồi nhờ con cháu chép ra.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể lại chuyện một ông giáo về hưu đã ngoài bảy mươi. Ông muốn viết lại đời mình cho các cháu biết, đã mua sẵn cuốn sổ dày, viết được trang đầu, ghi năm sinh và tên làng. Rồi ông dừng mãi ở đó cả năm trời. Ông bảo cứ mở sổ ra là thấy cả đời mình nặng quá, không biết bắt đầu từ đâu.
Đừng viết theo năm tháng
Cái bẫy đầu tiên của người viết hồi ký là định viết theo thứ tự: sinh ra, đi học, đi làm, lấy vợ, có con. Viết như vậy thì phải nhớ hết mọi giai đoạn, và những giai đoạn mờ nhạt làm mình nản ngay từ đầu.
Hãy viết theo chuyện, không theo năm. Chọn một chuyện mình còn nhớ như in: lần đầu tiên đứng lớp, hôm bị lạc ở chợ huyện năm lên tám, cái Tết đói nhất nhà. Viết trọn chuyện ấy trong một hai trang. Xong một chuyện, chọn chuyện khác.
Sau một năm, ông bà có vài chục chuyện. Lúc ấy mới sắp xếp, nếu muốn. Hoặc cứ để nguyên như một tập chuyện ngắn, con cháu đọc chuyện nào cũng được.
Ông giáo bắt đầu lại bằng chuyện ông đi bộ mười mấy cây số tới trường cấp ba, mang theo nắm cơm và ít muối vừng. Ông viết một mạch hết ba trang, lần đầu tiên sau cả năm.
Viết điều thường ngày, không chỉ điều lớn
Nhiều người nghĩ hồi ký phải có những biến cố lớn. Nhưng điều con cháu thích đọc nhất thường lại là chuyện thường ngày: ngày xưa ăn gì, mặc gì, chơi trò gì, đi học thế nào, tối thắp đèn gì, Tết làm những gì.
Những chi tiết ấy với ông bà là bình thường, nhưng với cháu sinh ra trong thời có điện thoại thì lạ như truyện cổ tích. Viết về cái giếng làng, mùi bếp rơm, cách bà nội gói bánh, chính là để lại một thế giới đã mất.
Hãy viết cả những điều nhỏ về người khác trong gia đình: cụ cố tính tình ra sao, bà ngày trẻ thế nào, các ông chú bà cô ngày bé nghịch gì. Đó là những điều không ai khác kể được nữa.
Không cần viết hay. Viết đúng như mình kể chuyện cho cháu nghe bên mâm cơm là tốt nhất.
Với những chuyện đau buồn, mất mát, chiến tranh, thiếu đói, ông bà viết tới đâu là tuỳ lòng mình. Không có nghĩa vụ phải kể hết. Có những điều chỉ cần ghi một dòng rằng năm ấy nhà mình khó khăn lắm, cũng đủ.
Ngại cầm bút thì kể vào máy
Không phải ai cũng quen viết. Tay run, mắt kém, hoặc đơn giản là kể thì dễ hơn viết. Không sao cả. Ông bà có thể kể, và để con cháu ghi âm bằng điện thoại.
Mỗi lần kể một chuyện, mười lăm hai mươi phút. Người ghi âm chỉ cần hỏi một câu mở đầu, như ông kể chuyện hồi ông đi dạy ở trường làng đi, rồi ngồi nghe. Giọng nói của ông bà trong bản ghi âm cũng là một kỷ vật quý.
Sau đó con cháu chép lại thành chữ, giữ nguyên cách nói của ông bà. Đừng sửa thành văn hoa. Cái giọng quê, cái cách dùng từ riêng là thứ làm hồi ký có hồn.
Ông giáo vừa viết vừa kể. Chuyện nào tay mỏi thì kể cho cháu ghi âm. Cậu cháu học lớp mười một bảo nghe ông kể còn hay hơn xem phim.
Con cháu giúp được gì
Con cháu có thể giúp rất nhiều mà không phải viết thay. Đầu tiên là hỏi. Những câu hỏi cụ thể giúp ông bà nhớ lại: hồi đó nhà mình ở đâu, ông gặp bà thế nào, món gì ông thèm nhất hồi bé.
Thứ hai là gõ chữ, sắp xếp, in ra. Một tập hồi ký in đóng gáy đơn giản, phát cho mỗi nhà một cuốn, là món quà mà cả họ sẽ giữ.
Thứ ba là tìm ảnh cũ, giấy tờ cũ để minh hoạ. Mỗi chuyện kèm một tấm ảnh, nếu có, sẽ sống động hơn.
Và quan trọng nhất là đọc, rồi nói với ông bà rằng mình đã đọc, thích chuyện nào. Người viết hồi ký cần biết có người đọc thì mới có hứng viết tiếp.
Viết cho người sau, và cho chính mình
Ông giáo kể sau vài tháng viết, ông thấy lạ là mình nhẹ người hơn. Có những chuyện cả đời ông chưa kể với ai, viết ra rồi thấy như đã đặt được xuống.
Viết hồi ký không chỉ để lại cho con cháu. Nó còn là cơ hội để nhìn lại đời mình một lượt, thấy những điều mình đã làm được, những người mình đã thương, và đôi khi tha thứ cho những điều cũ.
Có thể ông bà sẽ không viết xong, vì đời người thì dài mà sức có hạn. Không sao cả. Mỗi chuyện đã viết là một chuyện đã được giữ lại.
Nếu nhà bạn có ông bà còn nhớ chuyện xưa, có lẽ cuối tuần này là lúc thích hợp để ngồi xuống bên cạnh, bật máy ghi âm, và hỏi một câu đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Viết hồi ký có cần viết theo thứ tự thời gian không?
Không cần. Viết theo từng chuyện nhỏ còn nhớ rõ dễ hơn nhiều. Khi có đủ chuyện, có thể sắp lại theo thời gian nếu muốn.
Ông bà không viết được thì làm sao?
Kể cho con cháu ghi âm, rồi con cháu chép lại thành chữ, giữ nguyên cách nói. Bản ghi âm giọng ông bà cũng là kỷ vật quý.
Nên viết những chuyện gì trong hồi ký gia đình?
Chuyện thường ngày ngày xưa, những người trong gia đình, những bước ngoặt của đời mình. Chuyện đau buồn thì kể tới đâu là tuỳ người viết.
Có nên in hồi ký thành sách?
Có thể in đơn giản, đóng gáy, phát cho các nhà trong họ. Không cần in đẹp hay nhiều, quan trọng là con cháu có bản để giữ.
Con cháu nên hỏi gì để ông bà nhớ chuyện?
Hỏi cụ thể: nhà ngày xưa thế nào, ăn gì, chơi gì, ông gặp bà ra sao, Tết làm gì. Câu hỏi cụ thể gợi ký ức tốt hơn câu kể về đời ông đi.
