Viết trên mạng xã hội cho tử tế không có nghĩa là phải nói nhẹ mọi điều hay giấu ý mình. Nó có nghĩa là viết như đang nói trước mặt người đọc, đọc lại một lần trước khi bấm đăng, chờ một lúc khi đang giận, và nhớ rằng phía sau mỗi tài khoản là một con người có cảm xúc thật.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Một cậu sinh viên năm hai kể rằng tối hôm ấy cậu đọc một bài đăng về đội bóng mình yêu thích, thấy người viết nói sai, cậu gõ một bình luận gay gắt, có cả chữ chê người viết ngu. Sáng ra, bình luận có cả trăm lượt tương tác, có người còn chụp lại đăng chỗ khác. Cậu đọc lại và thấy không nhận ra mình.
Màn hình làm mình quên có người ở đầu bên kia
Ngoài đời, nếu cậu sinh viên đứng trước người viết bài kia, cậu sẽ không bao giờ nói câu ấy. Cậu thấy gương mặt người ta, nghe giọng người ta, và tự nhiên cậu chọn lời khác.
Trên mạng, mình chỉ thấy một cái tên, một ảnh đại diện, một dòng chữ. Không có gương mặt để kéo mình lại. Nên chữ dễ gay gắt hơn lời nói rất nhiều.
Thêm nữa, chữ trên mạng không có giọng điệu. Một câu đùa có thể bị đọc thành câu mỉa. Một câu góp ý có thể bị đọc thành câu chê. Người đọc tự thêm giọng vào, thường là giọng xấu hơn mình định.
Còn một điều nữa: trên mạng, mình viết cho một người nhưng cả trăm người đọc. Một câu nặng lời nhắm vào người viết bài sẽ được bạn bè họ, gia đình họ đọc thấy. Có khi người đau nhất lại là mẹ của người ấy, người chẳng liên quan gì tới chuyện bóng đá.
Hiểu điều đó, mình sẽ cẩn thận hơn với chữ của mình, không phải vì sợ, mà vì biết chữ trên mạng đi xa và sống lâu hơn lời nói.
Viết như nói trước mặt
Một phép thử đơn giản: trước khi đăng, hỏi mình có nói được câu này trước mặt người đó, có người thân của mình đứng cạnh không. Nếu không, sửa lại.
Phép thử này không bắt mình phải đồng ý với mọi người. Mình vẫn có thể nói người khác sai, vẫn có thể phản đối, vẫn có thể phê phán. Chỉ là nói về ý kiến, không nói về con người. Thay vì bạn ngu quá, viết mình nghĩ thông tin này chưa đúng, vì.
Câu sửa lại có khi còn mạnh hơn, vì nó có lý lẽ. Người đọc dễ nghe theo một người bình tĩnh đưa ra lý do hơn là một người chửi.
Cậu sinh viên thử viết lại bình luận cũ theo cách ấy. Cậu thấy ý của mình vẫn còn nguyên, chỉ bớt đi phần làm người khác đau, và cũng bớt đi phần làm chính mình xấu hổ.
Đọc lại một lần trước khi đăng
Thói quen nhỏ nhất mà hữu ích nhất: đọc lại toàn bộ một lần trước khi bấm đăng. Chỉ mất mười giây.
Trong mười giây ấy, mình bắt được lỗi chính tả, câu dễ hiểu nhầm, chữ quá nặng. Mình cũng bắt được những thông tin không nên đăng: địa chỉ nhà, ảnh con nhỏ ở trường, chuyện riêng của người khác.
Với bài đăng dài hay chuyện nhạy cảm, đọc lại hai lần, cách nhau một lúc. Hỏi mình: ai sẽ đọc bài này, mẹ mình, sếp mình, người được nhắc tới. Họ đọc sẽ thấy thế nào.
Nhớ rằng thứ đã đăng lên mạng có thể bị chụp lại, dù mình xoá sau đó. Đọc lại trước khi đăng dễ hơn nhiều so với dọn dẹp sau khi đã đăng.
Khi đang giận, chờ
Phần lớn những câu chữ mình hối hận trên mạng đều được viết lúc đang giận. Giận làm tay nhanh hơn đầu.
Khi thấy mình đang nóng mặt, tim đập nhanh, muốn gõ ngay một câu đáp trả, hãy dừng lại. Có thể gõ ra nhưng đừng đăng. Để nó nằm trong ô soạn thảo, hoặc chép sang chỗ ghi chú, đi làm việc khác.
Một tiếng sau, hay sáng hôm sau, đọc lại. Thường thì mình sẽ sửa nhẹ đi rất nhiều, hoặc quyết định không cần đăng nữa. Không phải cuộc tranh luận nào cũng cần mình tham gia.
Cũng nên để ý giờ giấc. Đêm khuya là lúc người ta dễ viết những điều sáng ra phải hối tiếc, vì mệt, vì một mình, vì cảm xúc bị khuếch đại trong bóng tối. Một luật nhỏ như không đăng gì gây tranh cãi sau mười một giờ đêm có thể cứu mình nhiều lần.
Im lặng không phải là thua. Có khi đó là cách giữ cho mình khỏi một cuộc cãi vã vô ích, và giữ cho buổi tối của mình được yên.
Lỡ viết sai rồi thì làm gì
Cậu sinh viên quyết định xoá bình luận cũ và viết một bình luận mới: hôm qua mình đã dùng lời lẽ không đúng với bạn, mình xin lỗi. Mình vẫn nghĩ thông tin trong bài chưa chính xác, vì lý do này.
Lời xin lỗi công khai cho sai lầm công khai là cách làm đàng hoàng. Nó không làm mình yếu đi, mà cho thấy mình có trách nhiệm với chữ của mình.
Người viết bài kia trả lời cảm ơn cậu, và hai người tranh luận tiếp một cách bình thường, có người còn đổi ý. Cậu kể đó là lần đầu tiên cậu thấy tranh luận trên mạng có ích.
Viết trên mạng là một phần của đời sống hôm nay. Mỗi dòng mình viết ra cũng nói về mình. Muốn người ta thấy mình là người thế nào, hãy viết như người ấy.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phản đối ý kiến trên mạng mà không gây gổ?
Nói về ý kiến chứ không nói về người, đưa ra lý do, giữ giọng bình tĩnh. Phép thử là hỏi mình có nói câu đó trước mặt người kia không.
Lỡ bình luận gay gắt rồi có nên xoá?
Nên xoá hoặc sửa, và nếu đã gây tổn thương thì xin lỗi công khai ngắn gọn. Lời xin lỗi đàng hoàng thường được đón nhận tốt hơn bạn nghĩ.
Có nên trả lời người chửi mình trên mạng?
Thường là không. Đừng đáp trả khi đang giận. Nếu bị xúc phạm nặng hay đe doạ, hãy dùng chức năng chặn, báo cáo của nền tảng, và nhờ người tin cậy giúp.
Không nên đăng những thông tin gì lên mạng?
Địa chỉ nhà, giấy tờ tuỳ thân, ảnh con ở trường có thể nhận ra nơi học, chuyện riêng của người khác khi chưa được đồng ý.
Làm sao dạy con viết tử tế trên mạng?
Cùng con xem các bình luận, hỏi con thấy câu nào làm người khác đau, và tập cho con thói quen đọc lại trước khi đăng. Bố mẹ cũng làm gương bằng cách viết của mình.
