Truyện ngắn đầu tiên dễ bắt đầu nhất từ một chuyện thật rất nhỏ mà mình từng thấy, một nhân vật đang muốn một điều mà chưa có được, và một kết thúc không cần bất ngờ, chỉ cần nhân vật đã khác đi một chút so với lúc đầu. Không cần cốt truyện lớn, không cần văn hay, chỉ cần một người và một mong muốn.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình dựa vào vài trang nhật ký của một bà nội trợ năm mươi tuổi. Con cái đã lớn, đi học xa, buổi tối bà bỗng có nhiều thời gian hơn bao giờ hết. Bà luôn thích đọc truyện, và một tối bà tự hỏi: sao mình không thử viết một cái. Những trang nhật ký kể lại tháng đầu tiên ấy.
Đêm đầu tiên: nghĩ một cốt truyện lớn
Bà viết trong nhật ký: tối nay ngồi nghĩ cả tiếng một câu chuyện thật hay, có nhiều nhân vật, nhiều đời người, kéo dài mấy chục năm. Nghĩ mãi rồi thấy mệt, không viết được chữ nào.
Đó là cái bẫy của rất nhiều người mới viết: bắt đầu bằng một câu chuyện quá lớn. Truyện ngắn không cần như vậy. Nó giống như một tấm ảnh chụp một khoảnh khắc, không phải một bộ phim về cả đời người.
Một truyện ngắn đầu tiên tốt thường chỉ có một hai nhân vật, xảy ra trong một ngày hay vài ngày, quanh một chuyện nhỏ. Nhỏ để mình nắm được hết, viết được trọn.
Bà dừng nghĩ về cốt truyện lớn, và tự hỏi một câu khác: tuần này mình đã thấy chuyện gì làm mình nhớ mãi.
Đêm thứ ba: bắt đầu từ một chuyện thật nhỏ
Trang nhật ký tiếp: hôm nay đi chợ thấy một ông cụ đứng rất lâu trước sạp cá, cầm lên đặt xuống ba lần một con cá rô, rồi không mua mà đi. Cả ngày cứ nghĩ về ông ấy.
Đó là hạt giống của một truyện ngắn. Một chuyện thật, nhỏ, mà làm mình tò mò. Ông cụ là ai, vì sao không mua, ông nghĩ gì khi đặt con cá xuống.
Chuyện thật cho mình những chi tiết mà tưởng tượng không nghĩ ra: cái cách ông lật con cá xem mang, cái túi ni lông đã cũ trong tay ông, tiếng người bán gọi với theo. Những chi tiết ấy làm truyện sống.
Nhưng truyện không cần giữ đúng sự thật. Từ chuyện thật, mình được phép bịa phần còn lại. Bà quyết định ông cụ không mua vì đó là món vợ ông thích nhất, mà bà vợ đã mất được ba tháng.
Nếu dựa vào người thật, nhớ đổi tên, đổi chi tiết nhận dạng, để không ai bị kể chuyện riêng mà không biết.
Đêm thứ năm: nhân vật muốn một điều
Bà viết được trang đầu, rồi bí: ông cụ đứng ở chợ, rồi sao nữa. Mình gợi ý bà một câu hỏi đơn giản mà người viết truyện hay dùng: nhân vật của mình đang muốn điều gì.
Truyện nào cũng chạy bằng một mong muốn. Ông cụ muốn gì. Bà nghĩ một lúc rồi viết: ông muốn nấu lại một bữa canh chua cá rô như vợ ông vẫn nấu, nhưng ông không biết nấu, và ông sợ nấu dở thì mất luôn mùi vị trong trí nhớ.
Có mong muốn rồi, truyện tự biết đi đâu. Ông cụ sẽ làm gì để có được điều ấy, cái gì cản ông, và cuối cùng ông có được hay không.
Mong muốn không cần to tát. Muốn một bát canh, muốn được con gọi điện, muốn dám nói một câu với người hàng xóm. Những mong muốn nhỏ thường làm người đọc thấy gần nhất.
Đêm thứ chín: một kết thúc không cần bất ngờ
Bà viết tới đoạn ông cụ quay lại chợ mua con cá, về nhà loay hoay nấu, nồi canh không giống. Rồi bà bí ở chỗ kết. Bà muốn một cái kết thật bất ngờ, như trong những truyện bà từng đọc.
Kết thúc của truyện ngắn đầu tiên không cần bất ngờ. Nó chỉ cần cho thấy nhân vật đã khác đi một chút. Ông cụ không nấu được nồi canh như vợ, nhưng có thể ông nhận ra điều gì đó, có thể ông gọi điện cho con gái nhờ chỉ, có thể ông ngồi ăn bát canh dở và mỉm cười.
Bà chọn cái kết ông cụ gọi cho con gái, lần đầu tiên sau đám tang, và nói bố muốn học nấu canh chua của mẹ. Bà viết trong nhật ký rằng viết xong câu ấy bà khóc, dù chính bà là người bịa ra.
Khi chính mình xúc động với kết thúc của mình, thường người đọc cũng sẽ xúc động.
Tháng thứ hai: đọc lại và viết tiếp
Bà để truyện nằm yên hai tuần rồi đọc lại. Có nhiều chỗ thừa, chỗ vụng. Bà sửa vài lần, cắt bớt những câu giải thích quá kỹ, để người đọc tự hiểu.
Rồi bà đưa cho cô em gái đọc, người mà bà tin sẽ đọc tử tế. Cô em đọc xong im lặng một lúc rồi bảo: chị viết tiếp đi. Câu ấy đủ để bà viết truyện thứ hai, về cô bé bán vé số hay ngồi đọc sách ở bậc thềm nhà bà.
Viết truyện ngắn đầu tiên ở tuổi năm mươi, bà không định thành nhà văn. Bà viết vì vui, vì có những người, những chuyện bà muốn giữ lại. Đó là lý do đủ đầy để viết.
Nếu bạn cũng có một chuyện nhỏ cứ quanh quẩn trong đầu, có lẽ đó là truyện ngắn đầu tiên đang chờ bạn. Bắt đầu bằng một người, một mong muốn, và viết tới khi người ấy khác đi một chút.
Câu hỏi thường gặp
Truyện ngắn nên dài bao nhiêu?
Với truyện đầu tiên, khoảng vài trang là vừa. Quan trọng là trọn vẹn một chuyện, không cần dài. Viết xong được một truyện ngắn quý hơn viết dở một truyện dài.
Không có trí tưởng tượng thì viết truyện được không?
Được. Bắt đầu từ chuyện thật mình từng thấy, rồi chỉ cần tưởng tượng thêm phần còn thiếu. Nhiều truyện hay bắt đầu từ một chi tiết đời thường.
Viết về người quen có sao không?
Nên đổi tên, đổi chi tiết nhận dạng và coi đó là truyện hư cấu lấy cảm hứng. Tránh kể chuyện riêng của người thật mà họ chưa đồng ý.
Làm sao để truyện có sức hút?
Cho nhân vật một mong muốn rõ ràng và một điều cản trở. Dùng chi tiết cụ thể thay vì mô tả chung chung. Để người đọc tự cảm thay vì giải thích hết.
Lớn tuổi mới bắt đầu viết có muộn không?
Không. Người lớn tuổi có nhiều trải nghiệm và chi tiết đời sống, đó là vốn quý cho người viết. Viết vì vui thì không bao giờ là muộn.
