Câu hỏi mình là ai quá lớn để trả lời trong một lần. Nhưng có ba câu hỏi nhỏ hơn, viết ra giấy, giúp mình đi gần tới nó: khi nào mình làm một việc mà quên cả giờ, điều gì khiến mình giận thật sự, và mình muốn người khác nhớ về mình như thế nào. Ba câu ấy lần lượt chỉ ra điều mình yêu, điều mình coi trọng, và người mình muốn trở thành.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập hôm nay mình kể về một cô sinh viên năm cuối, ngồi một mình trên ghế đá công viên với một cuốn sổ và một câu hỏi lớn. Cô là nhân vật hư cấu, còn ba câu hỏi thì bạn có thể thử ngay tối nay.
Câu hỏi quá lớn
Cô sắp tốt nghiệp. Ai cũng hỏi cô định làm gì, và cô nhận ra mình không trả lời được, không phải vì thiếu lựa chọn, mà vì không biết mình là người thế nào. Cô thích gì, cô coi trọng gì, cô muốn sống ra sao, cô không rõ.
Cô thử đọc mấy bài trắc nghiệm tính cách trên mạng. Mỗi bài cho một kết quả khác nhau. Cô thử ngồi nghĩ mình là ai, và đầu óc trống trơn như tờ giấy trắng. Câu hỏi ấy quá lớn, nó làm cô tê liệt.
Mình nghĩ cách tiếp cận một câu hỏi lớn là chia nó thành những câu nhỏ có thể trả lời được. Không ai biết mình là ai bằng cách nghĩ trừu tượng. Mình biết mình qua những khoảnh khắc cụ thể của đời mình.
Mình gợi ý cô ba câu hỏi. Mỗi câu viết ra giấy, trả lời bằng những ví dụ cụ thể, không cần hay, chỉ cần thật.
Câu thứ nhất: khi nào mình quên cả giờ
Câu hỏi đầu tiên: trong những năm qua, khi nào mình làm một việc mà quên cả giờ, ngẩng lên thì trời đã tối. Hãy viết ra càng nhiều ví dụ càng tốt, dù nhỏ nhặt.
Cô viết: hồi lớp chín ngồi sắp lại cả tủ sách của thư viện lớp. Năm nhất làm poster cho câu lạc bộ, thức tới khuya mà không biết. Tuần trước ngồi giúp đứa em họ làm bài thuyết trình, chỉnh từng chữ. Lần nào đi chợ quê với bà cũng đứng xem người ta đan rổ rất lâu.
Đọc lại, cô thấy một sợi chỉ: cô say mê khi sắp xếp, tạo ra một thứ gì đó gọn gàng, đẹp mắt, và giúp người khác trình bày điều họ muốn nói. Đó là manh mối về điều cô yêu.
Câu hỏi này nhìn vào hành động thật của bạn, chứ không phải điều bạn nghĩ mình nên thích. Những lúc quên giờ là những lúc bạn đang làm điều hợp với mình mà không cần ai thúc.
Câu thứ hai: điều gì khiến mình giận thật sự
Câu hỏi thứ hai nghe lạ hơn: điều gì khiến mình giận thật sự. Không phải bực vặt như kẹt xe, mà là giận tới mức muốn làm gì đó.
Cô ngồi nghĩ lâu hơn. Rồi cô viết: giận khi thấy một bạn trong nhóm bị gạt ra, không được ghi công. Giận khi thấy người ta nói dối để được lợi. Giận khi thấy người lớn tuổi bị đối xử thiếu tôn trọng ở bệnh viện.
Cơn giận thật thường chỉ ra điều mình coi trọng. Cô giận khi sự công bằng và sự tôn trọng bị xâm phạm. Đó là những giá trị của cô, những thứ cô sẽ khó chịu nếu phải làm việc ở một nơi coi nhẹ chúng.
Biết giá trị của mình giúp bạn chọn nơi làm việc, chọn bạn bè, chọn người yêu. Một công việc lương cao mà đi ngược giá trị của bạn sẽ làm bạn khổ, dù trên giấy nó trông rất tốt.
Câu thứ ba: mình muốn được nhớ thế nào
Câu hỏi thứ ba nhìn xa hơn: nếu nhiều năm nữa, có người nhắc về mình, mình muốn họ nói gì. Không phải mình muốn có gì, mà mình muốn là người thế nào trong mắt họ.
Cô viết: muốn được nhớ là người tử tế, đáng tin. Là người giúp người khác thể hiện được cái hay của họ. Là người làm việc gì cũng chỉn chu. Cô không viết giàu hay nổi tiếng. Cô hơi ngạc nhiên vì điều đó.
Câu trả lời cho câu hỏi này là bức chân dung con người bạn muốn trở thành. Nó giúp bạn có một hướng để đi, kể cả khi chưa biết nghề nghiệp cụ thể.
Khi phân vân trước một lựa chọn, bạn có thể hỏi: lựa chọn này có đưa mình gần hơn tới người mà mình muốn được nhớ không.
Ghép ba câu trả lời lại
Cô đặt ba trang giấy cạnh nhau. Điều cô yêu: sắp xếp, tạo ra thứ gọn đẹp, giúp người khác trình bày. Điều cô coi trọng: công bằng, tôn trọng. Người cô muốn trở thành: tử tế, đáng tin, giúp người khác toả sáng, chỉn chu.
Ghép lại, cô bắt đầu thấy một hình dạng. Có thể là thiết kế trình bày, biên tập, làm việc ở một tổ chức hỗ trợ người khác, những nơi đề cao sự công bằng. Không phải đáp án cuối cùng, nhưng là một tấm bản đồ để bắt đầu thử.
Ba câu hỏi này không trả lời hết mình là ai. Không có bài tập nào làm được thế. Nhưng chúng cho bạn một điểm xuất phát cụ thể hơn rất nhiều so với một tờ giấy trắng.
Mình gợi ý bạn làm lại bài tập này mỗi năm một lần. Câu trả lời sẽ thay đổi, vì bạn thay đổi. Đọc lại những trang cũ, bạn sẽ thấy mình đã đi được bao xa, và có lẽ sẽ biết mình là ai rõ hơn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để hiểu bản thân rõ hơn?
Thay vì hỏi câu trừu tượng mình là ai, hãy trả lời những câu hỏi cụ thể bằng ví dụ thật: khi nào mình say mê quên giờ, điều gì khiến mình giận, mình muốn được nhớ thế nào. Viết ra giấy giúp bạn nhìn rõ những sợi chỉ chung.
Trắc nghiệm tính cách có đáng tin không?
Có thể là gợi ý tham khảo, nhưng kết quả thường thay đổi theo tâm trạng và cách bạn trả lời. Những gì bạn đã thật sự làm và cảm thấy trong đời sống là nguồn thông tin đáng tin hơn.
Vì sao cơn giận cho biết giá trị của mình?
Vì mình thường giận thật sự khi một điều mình coi trọng bị xâm phạm, như công bằng, sự tôn trọng, sự trung thực. Nhìn vào những lần giận sâu sắc giúp bạn gọi tên giá trị của mình.
Biết giá trị bản thân giúp gì trong chọn việc?
Giúp bạn chọn nơi làm việc, đồng nghiệp và cách làm phù hợp, tránh những môi trường đi ngược điều bạn coi trọng. Một công việc hợp giá trị thường khiến bạn bền bỉ và hài lòng hơn.
Bao lâu nên tự hỏi lại mình là ai?
Mỗi năm một lần hoặc khi đứng trước thay đổi lớn là hợp lý. Con người thay đổi theo trải nghiệm, nên câu trả lời cũng thay đổi, và việc đọc lại giúp bạn thấy hành trình của mình.
