Bỏ học giữa chừng vì hoàn cảnh không có nghĩa là cánh cửa tương lai đã khoá. Quay lại học khi đã lớn tuổi hơn bạn cùng lớp chắc chắn có ngại ngùng, nhưng người đi đường vòng thường học bằng một sự nghiêm túc mà người đi thẳng ít khi có. Đường vòng vẫn là đường.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập hôm nay kể về một cô gái rời trường năm lớp mười một để vào làm công nhân may, và buổi tối năm năm sau cô ngồi dưới ngọn đèn bàn, mở lại một cuốn sách giáo khoa. Cô là nhân vật hư cấu, câu chuyện được kể bằng ngôi thứ ba.
Ngày cô rời trường
Năm cô học lớp mười một, mẹ cô bị bệnh phải nằm viện dài ngày. Nhà có hai chị em, em trai còn nhỏ. Cô nộp đơn nghỉ học, theo mấy chị trong xóm vào làm ở một xưởng may cách nhà vài chục cây số.
Ngày cô dọn đồ ở trường, cô giáo chủ nhiệm giữ cô lại, bảo: em nghỉ thì nghỉ, nhưng đừng bỏ hẳn. Khi nào nhà ổn, em quay lại học bổ túc cũng được. Cô gật đầu cho cô giáo vui, chứ trong lòng không tin mình sẽ quay lại.
Những năm đầu ở xưởng, cô làm ca ngày ca đêm, gửi phần lớn lương về nhà. Cô giỏi việc, được lên làm tổ phó. Cô ít nghĩ về chuyện học. Mỗi lần thấy học sinh mặc áo trắng đi ngang cổng xưởng, cô quay đi chỗ khác.
Không phải cô hết muốn học. Mà vì nghĩ tới chuyện ấy làm cô đau, nên cô chọn không nghĩ.
Điều khiến cô muốn quay lại
Năm thứ năm, một chị đồng nghiệp lớn tuổi bị tai nạn nhẹ ở xưởng. Cô đưa chị đi viện, ngồi chờ cả buổi ở hành lang. Cô nhìn những cô điều dưỡng đi lại, nhẹ nhàng hỏi han, chăm sóc người bệnh. Một ý nghĩ đến rất rõ: mình muốn làm việc này.
Nhưng muốn học điều dưỡng thì phải có bằng cấp ba. Cô mới học hết lớp mười. Cô về phòng trọ, nằm nghĩ suốt đêm. Hai mươi hai tuổi mới học lại lớp mười một, ngồi cạnh những đứa nhỏ hơn mình cả chục tuổi. Cô thấy xấu hổ chỉ vì nghĩ tới.
Cô gọi về cho mẹ, lúc ấy đã khoẻ hơn nhiều. Mẹ im một lúc rồi bảo: con hy sinh cho nhà đủ rồi, giờ con lo cho con đi. Câu ấy làm cô khóc.
Nhiều người bỏ học vì hoàn cảnh thường mang một nỗi tiếc giấu kín. Rồi một ngày, một khoảnh khắc nhỏ như hành lang bệnh viện ấy làm nỗi tiếc ấy trồi lên, và nó không chịu chìm xuống nữa.
Những buổi tối đầu tiên
Cô đăng ký học bổ túc buổi tối ở một trung tâm giáo dục thường xuyên gần xưởng. Buổi đầu tiên, cô tới sớm, chọn bàn cuối. Lớp có người trẻ hơn, có người lớn tuổi hơn cô, có cả một chú gần năm mươi muốn lấy bằng để thi lên bậc thợ.
Cô nhận ra mình không phải người duy nhất đi đường vòng. Mỗi người trong lớp có một câu chuyện. Không ai nhìn ai lạ, vì ai cũng hiểu cảm giác quay lại.
Cái khó thật sự không phải ánh mắt người khác, mà là đầu óc lâu không học. Công thức toán cô quên sạch, bài văn viết vài dòng đã bí. Có những tối sau ca làm mười tiếng, cô ngồi học mà mắt díp lại, chữ nhảy múa.
Cô tự đặt cho mình một luật: mỗi tối học ít nhất ba mươi phút, dù mệt cỡ nào. Có tối chỉ đọc lại một trang. Nhưng không bỏ tối nào. Ba mươi phút một tối, cộng lại qua một năm, là rất nhiều.
Học bằng sự nghiêm túc của người đã biết giá
Thầy giáo dạy toán ở lớp bổ túc có lần nói với cả lớp: các anh chị học chậm hơn học sinh chính quy, nhưng các anh chị học thật hơn. Vì các anh chị biết cái giá của việc không được học.
Cô thấy thầy nói đúng. Hồi lớp mười, cô học vì phải học. Bây giờ, mỗi bài học cô biết rõ nó đưa cô tới đâu. Học hoá thì nghĩ tới thuốc, học sinh thì nghĩ tới cơ thể người bệnh. Kiến thức không còn khô khan.
Kinh nghiệm năm năm ở xưởng cũng giúp cô. Cô biết sắp xếp thời gian, biết làm việc dưới áp lực, biết chịu đựng. Những thứ ấy học sinh mười sáu tuổi chưa có.
Đường vòng làm bạn mất thời gian, đúng. Nhưng nó cũng cho bạn những thứ mà đường thẳng không có. Người quay lại học thường mang theo cả một vốn sống, và vốn sống ấy làm việc học có nghĩa hơn.
Đứng ở hành lang bệnh viện
Hai năm sau, cô lấy được bằng cấp ba. Cô đăng ký học trung cấp điều dưỡng, vừa học vừa làm thêm ở xưởng những ngày nghỉ. Năm hai mươi tám tuổi, cô mặc đồng phục điều dưỡng, lần đầu đứng ở chính hành lang bệnh viện năm nào, lần này không phải người chờ mà là người chăm.
Cô vẫn nhớ cô giáo chủ nhiệm cũ. Cô đã gửi cho cô giáo một tin nhắn: em quay lại rồi cô ạ. Cô giáo trả lời bằng một câu ngắn: cô biết em sẽ quay lại.
Nếu bạn đã từng bỏ học vì hoàn cảnh, và trong lòng vẫn còn một nỗi tiếc, mình mong bạn biết rằng cánh cửa ấy chưa đóng. Có lớp bổ túc, có chương trình vừa làm vừa học, có những người thầy kiên nhẫn đang chờ.
Bạn có thể đi chậm hơn bạn bè vài năm. Nhưng khi tới nơi, bạn sẽ không còn nhớ mình đã chậm bao nhiêu. Bạn chỉ nhớ mình đã quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ học rồi có thể học lại cấp ba không?
Có. Nhiều trung tâm giáo dục thường xuyên mở lớp bổ túc văn hoá, thường học buổi tối hoặc cuối tuần cho người đi làm. Hãy liên hệ trung tâm ở địa phương để biết điều kiện, thời gian và cách đăng ký.
Lớn tuổi đi học lại có ngại không?
Ngại là cảm giác bình thường lúc đầu, nhưng ở các lớp bổ túc hay vừa làm vừa học, có rất nhiều người ở mọi độ tuổi với những câu chuyện tương tự. Sự ngại ngùng thường giảm nhanh sau vài buổi.
Vừa đi làm vừa đi học có nổi không?
Có thể vất vả, nhưng nhiều người đã làm được. Hãy chọn lịch học phù hợp với ca làm, đặt mục tiêu học đều mỗi ngày dù ít, và nói với người quản lý ở chỗ làm nếu cần sắp xếp ca.
Học muộn có làm giảm cơ hội nghề nghiệp không?
Ở nhiều nghề, điều quan trọng là bằng cấp phù hợp và năng lực thực tế, không phải bạn tốt nghiệp ở tuổi nào. Kinh nghiệm sống và làm việc trước đó còn có thể là lợi thế khi bạn bước vào nghề mới.
Làm sao giữ động lực khi học lại sau nhiều năm?
Gắn việc học với một mục tiêu cụ thể bạn thật sự muốn, đặt thói quen học nhỏ mỗi ngày, tìm bạn cùng học, và ghi lại tiến bộ. Nhớ lại lý do khiến bạn quay lại mỗi khi mệt mỏi.
