Bỏ thói quen trì hoãn không bắt đầu bằng quyết tâm lớn hơn, mà bằng việc nhận ra mình đang né một cảm giác khó chịu, rồi làm cho bước đầu tiên nhỏ tới mức gần như không thể từ chối. Phần lớn chúng ta không lười, chúng ta chỉ đang trốn cảm giác bế tắc, sợ làm dở hoặc chán.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này dành cho người đang có một việc nằm trong đầu cả tuần nay, mỗi sáng mở máy định làm, rồi lại dọn bàn, lại pha cà phê, lại trả lời tin nhắn. Mình cũng từng như vậy rất nhiều lần, nên hôm nay mình kể những gì thật sự đã giúp được.
Trì hoãn có phải là lười không?
Người lười thì không muốn làm và cũng không áy náy. Người trì hoãn thì ngược lại: muốn làm, biết phải làm, và áy náy suốt cả ngày. Chính cái áy náy đó cho thấy vấn đề không nằm ở ý chí.
Thử nhớ lại việc bạn đang dời. Thường nó có một trong ba đặc điểm: chưa biết bắt đầu từ đâu, sợ làm ra không tốt, hoặc đơn giản là nhàm chán. Mỗi lần nghĩ tới, một cảm giác khó chịu nhỏ nhói lên, và não tìm ngay việc khác dễ chịu hơn để làm dịu.
Vì thế trì hoãn là một cách điều chỉnh cảm xúc, không phải cách quản lý thời gian. Ta không dời việc, ta dời cảm giác. Và vì cảm giác đó vẫn còn, ngày mai nó lại chờ ở đó, còn nặng hơn hôm nay.
Hiểu được điều này giúp bớt tự trách. Mắng mình là đồ lười chỉ thêm một lớp khó chịu nữa, và lại càng muốn trốn.
Gọi tên cảm giác mình đang né
Lần tới khi thấy tay mình tự mở mạng xã hội, hãy dừng lại vài giây và hỏi: mình đang thấy gì khi nghĩ tới việc kia. Câu trả lời có thể là rối, vì chưa rõ yêu cầu. Có thể là sợ, vì người nhận là sếp khó tính. Có thể là chán.
Mỗi cảm giác cần một cách xử lý khác. Rối thì cần làm rõ: viết ra ba câu hỏi đang vướng, hỏi người giao việc. Sợ thì cần hạ chuẩn cho bản đầu: tự cho phép bản nháp được xấu. Chán thì cần thêm chút thú vị: làm ở quán cà phê ưa thích, bật một bản nhạc quen.
Một chị làm kế toán từng kể với mình rằng chị dời việc đối chiếu sổ cuối tháng suốt nhiều năm. Khi ngồi gọi tên, chị nhận ra mình không sợ con số, mình sợ phát hiện ra mình đã sai từ tháng trước. Biết vậy rồi, chị đổi cách làm: đối chiếu mỗi tuần một lần, sai thì sai nhỏ.
Gọi tên không làm cảm giác biến mất, nhưng làm nó nhỏ lại. Một thứ có tên thì dễ đối phó hơn một đám mây lờ mờ.
Làm bước đầu tiên nhỏ tới mức không thể từ chối
Việc lớn như viết báo cáo quý hay dọn kho đồ cũ không bao giờ là việc làm được. Việc làm được là mở tệp báo cáo và gõ tiêu đề. Là lấy một cái thùng, đặt giữa phòng.
Bí quyết là định nghĩa bước đầu nhỏ tới mức bạn thấy hơi buồn cười. Hôm nay chỉ cần viết ba câu. Chỉ cần mở tệp và đọc lại yêu cầu. Khi bước đầu nhỏ như thế, cảm giác khó chịu cũng nhỏ theo, và tay bắt đầu chạy.
Phần lớn trường hợp, khi đã ngồi vào được năm phút, bạn sẽ làm tiếp. Không phải vì có động lực, mà vì đã qua được đoạn khó nhất là đoạn bắt đầu. Động lực thường đến sau hành động chứ không phải trước.
Nếu năm phút xong mà vẫn không muốn làm tiếp, cứ dừng. Bạn đã làm được năm phút hơn hôm qua, và ngày mai bắt đầu lại từ chỗ có sẵn ba câu thì dễ hơn bắt đầu từ trang trắng.
Hạn chót thật và người chờ thật
Nhiều người làm việc tốt nhất vào đêm trước hạn. Lý do là lúc đó nỗi sợ trễ hạn lớn hơn nỗi sợ làm dở. Vấn đề là những việc không có hạn chót, như học thêm, tập thể dục, dọn nhà, thì cứ trôi mãi.
Cách sửa là tạo hạn chót có người thật đang chờ. Hẹn gửi bản nháp cho một đồng nghiệp vào chiều thứ năm. Hẹn bạn cùng chạy lúc sáu giờ. Hạn chót chỉ ghi trong sổ của mình thì rất dễ dời, còn hạn chót có người chờ thì khó dời hơn nhiều.
Một mẹo khác là chia việc dài thành nhiều mốc nhỏ, mỗi mốc có ngày riêng. Viết luận văn trong sáu tháng thì quá xa để thấy gấp, nhưng nộp dàn ý chương một vào thứ hai tuần sau thì đủ gần.
Bạn cũng có thể làm ngược lại với những thứ gây xao nhãng: để điện thoại ở phòng khác, tắt thông báo trong một tiếng. Không phải để rèn ý chí, mà để bớt phải dùng tới ý chí.
Lỡ trì hoãn rồi thì làm gì?
Sẽ có những ngày bạn vẫn trì hoãn, dù đã biết hết những điều trên. Điều quan trọng là phản ứng sau đó. Tự trách nặng nề làm lần sau càng ngại bắt đầu, vì giờ việc đó gắn với cả cảm giác xấu hổ.
Thử nói với mình như nói với một người bạn: hôm nay không làm được, mai mình làm năm phút đầu tiên lúc tám giờ. Câu đó vừa nhận trách nhiệm, vừa chỉ ra bước tiếp theo, mà không kèm lời mắng.
Cũng nên nhìn lại xem có phải việc đó thật sự không nên làm. Đôi khi ta trì hoãn vì trong lòng biết việc đó không cần, không hợp, hoặc nên giao cho người khác. Bỏ hẳn một việc không đáng làm cũng là một quyết định tốt.
Trì hoãn không biến mất sau một đêm. Nhưng mỗi lần bạn bắt đầu được một bước nhỏ, bạn có thêm một bằng chứng rằng mình làm được, và bằng chứng đó cộng dồn lại mạnh hơn mọi lời tự hứa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao càng việc quan trọng càng hay trì hoãn?
Vì việc quan trọng thường kèm nỗi sợ làm không tốt và hậu quả lớn hơn. Cảm giác khó chịu khi nghĩ tới nó cũng lớn hơn, nên não càng muốn né sang việc nhẹ nhàng.
Trì hoãn có phải là bệnh không?
Thường thì không, đó là thói quen điều chỉnh cảm xúc rất phổ biến. Nhưng nếu trì hoãn đi kèm mất ngủ, buồn kéo dài hoặc khó tập trung ở mọi việc, nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Quy tắc năm phút giúp gì cho người hay trì hoãn?
Cam kết chỉ làm năm phút làm cho việc bắt đầu bớt đáng sợ. Đa số lần, qua được năm phút đầu là bạn làm tiếp, vì phần khó nhất chính là bắt đầu.
Làm việc dưới áp lực hạn chót có tốt không?
Có người làm ra kết quả, nhưng thường kèm mệt mỏi và ít thời gian sửa lỗi. Chia việc thành nhiều mốc nhỏ có hạn riêng giữ được lợi ích của hạn chót mà bớt căng thẳng.
Làm sao giúp con bớt trì hoãn bài tập?
Cùng con chia bài thành phần nhỏ, bắt đầu bằng phần dễ nhất, ngồi gần con trong năm phút đầu và khen việc con đã bắt đầu, thay vì chỉ nhắc khi con chưa làm.
