Chưa biết mình thích gì thì vẫn chọn ngành được, chỉ là đừng bắt đầu bằng câu hỏi mình đam mê gì. Hãy bắt đầu bằng ba việc nhỏ hơn: để ý những lúc mình làm mà quên giờ, hỏi thật những người đang sống bằng nghề đó, và ưu tiên một ngành còn mở ra nhiều cửa về sau.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập hôm nay dành cho bạn đang ngồi trước tờ đăng ký nguyện vọng, và cho cả những người lớn đang lo thay cho bạn. Mình kể chuyện một cô học sinh lớp mười hai ở thị xã, nhân vật do mình hình dung ra, nhưng chắc bạn sẽ thấy mình trong đó.
Vì sao câu hỏi mình thích gì lại khó đến thế
Cô học sinh của chúng ta học đều các môn, không môn nào quá giỏi, không môn nào quá tệ. Thầy cô hỏi em thích ngành gì, bố mẹ hỏi con định học gì, bạn bè hỏi mày thi khối nào.
Cái khó nằm ở chỗ ở tuổi mười bảy, phần lớn chúng ta chưa từng làm một nghề nào thật sự. Mình biết mình thích môn Văn, nhưng thích môn Văn khác rất xa với thích ngồi viết báo cáo mỗi ngày.
Nên nếu bạn chưa biết mình thích gì, điều đó không có nghĩa là bạn nhạt nhẽo hay thiếu cá tính. Nó chỉ có nghĩa là bạn chưa có đủ dữ liệu. Và việc cần làm lúc này không phải là ngồi nghĩ cho ra, mà là đi gom thêm dữ liệu.
Mình nói điều này trước, để bạn bớt một gánh: chọn ngành không phải chọn cả cuộc đời. Rất nhiều người làm một việc khác hẳn ngành đã học, và họ vẫn ổn.
Nhìn vào những lúc mình quên giờ
Mình gợi ý cô học sinh làm một việc rất đơn giản. Trong hai tuần, mỗi tối ghi lại một dòng: hôm nay mình làm việc gì mà không thấy mệt, thậm chí còn muốn làm tiếp.
Sau hai tuần, cô đọc lại và thấy một điều lạ. Những dòng lặp lại nhiều nhất đều có người khác trong đó. Cô thích nhất những lúc giải thích cho ai đó hiểu ra một điều, hoặc lúc ngồi nghe người ta kể chuyện của họ. Cô chưa biết đó là nghề gì, nhưng cô bắt đầu có một manh mối.
Bạn để ý là mình không hỏi việc nào bạn giỏi nhất, vì cái giỏi ở tuổi này thường bị điểm số đo lệch. Mình hỏi việc nào làm xong bạn thấy đầy lên chứ không cạn đi.
Rồi từ manh mối ấy, bạn khoanh ra một nhóm nghề, chứ chưa cần một nghề. Thích giải thích cho người khác có thể dẫn tới dạy học, làm truyền thông, tư vấn, đào tạo trong doanh nghiệp, làm nội dung. Một nhóm như vậy là đủ để bước sang việc tiếp theo.
Hỏi người đang sống bằng nghề đó
Hãy tìm hai ba người đang làm thật các nghề trong nhóm bạn khoanh, có thể là anh chị họ, bạn của bố mẹ, cựu học sinh trường mình, và xin họ mười lăm phút.
Đừng hỏi nghề này có tốt không, vì ai cũng sẽ nói nghề mình vừa tốt vừa vất. Hãy hỏi những câu cụ thể hơn. Một ngày làm việc của anh chị bắt đầu và kết thúc thế nào. Việc gì trong nghề làm anh chị mệt nhất. Nếu được chọn lại, anh chị có học ngành này nữa không, và vì sao.
Cô học sinh của chúng ta hỏi một chị làm truyền thông và một cô giáo dạy ở trường cấp hai. Cô nhận ra mình sợ áp lực chạy theo hạn chót liên tục của nghề truyền thông, nhưng lại thấy ấm lòng khi nghe cô giáo kể về một học trò cũ quay lại thăm.
Bạn cũng nên hỏi người đã bỏ nghề. Họ thường nói thật nhất về những điều mà quảng cáo tuyển sinh không bao giờ nhắc tới.
Chọn ngành còn nhiều cửa khi mình còn lưỡng lự
Khi đã khoanh được một hai hướng mà vẫn còn lưỡng lự, mình nghiêng về ngành có cửa rộng. Nghĩa là ngành mà học xong bạn còn rẽ được sang vài nghề khác nhau, kỹ năng học được dùng ở nhiều chỗ, chứ không chỉ khớp đúng một vị trí rất hẹp.
Lấy ví dụ, một ngành dạy bạn viết rõ, phân tích số liệu, làm việc với con người, thường mở ra nhiều đường hơn một ngành chỉ dạy một loại máy móc riêng biệt.
Bạn cũng nên nhìn cả điều kiện thật của nhà mình: học xa hay học gần, học phí và chi phí sống ra sao, có thể vừa học vừa làm hay không. Hãy ngồi với bố mẹ mà tính cho rõ.
Và đừng chọn chỉ vì bạn thân chọn, hay vì ngành đó đang nổi. Một ngành đang nổi hôm nay có thể bình thường lại khi bạn ra trường. Thứ đi theo bạn lâu nhất là việc bạn có chịu được nhịp làm việc của nghề ấy mỗi ngày hay không.
Khi đã chọn rồi mà vẫn còn sợ
Cô học sinh của chúng ta cuối cùng đăng ký một ngành sư phạm và một ngành gần với tâm lý giáo dục. Cô sợ nhỡ vào học rồi lại không thích. Mình muốn nói với cô, và với bạn, rằng nỗi sợ ấy là bình thường và không có cách nào xoá hẳn nó trước khi bước vào.
Có một điều giúp được: hãy coi năm đầu đại học là năm kiểm chứng. Bạn học, bạn tham gia câu lạc bộ, bạn đi làm thêm một việc gần với nghề, rồi bạn tự hỏi lại. Nếu vẫn đúng hướng thì đi tiếp. Nếu thấy lệch, bạn vẫn còn thời gian để chỉnh, và chỉnh sớm thì đỡ tốn hơn chỉnh muộn.
Bạn cũng có thể nói với bố mẹ điều này ngay từ bây giờ. Con chọn ngành này vì những lý do như thế, con sẽ thử nghiêm túc một năm, rồi con sẽ kể lại cho bố mẹ nghe con thấy thế nào. Một lời hứa rõ ràng như vậy thường làm cả nhà yên tâm hơn một câu con chắc chắn mà chính mình không tin.
Chọn ngành là lần đầu tiên nhiều người trong chúng ta phải đưa ra một quyết định lớn với dữ liệu chưa đầy đủ. Học cách quyết định khi chưa chắc, đó có lẽ là bài học quý nhất của tuổi mười bảy.
Câu hỏi thường gặp
Không biết mình thích gì thì có nên chọn ngành theo điểm thi không?
Điểm thi cho biết bạn có vào được ngành đó hay không, nhưng không cho biết bạn có hợp với nghề đó hay không. Hãy dùng điểm để khoanh vùng những ngành vừa sức, rồi trong vùng đó mới chọn theo những gì bạn quan sát được về bản thân và về nghề.
Có nên chọn ngành theo ý bố mẹ khi mình chưa có ý kiến riêng?
Ý bố mẹ là một nguồn thông tin đáng nghe vì bố mẹ hiểu điều kiện gia đình và từng trải hơn. Nhưng bạn vẫn nên tự đi hỏi người làm nghề và tự quan sát mình, rồi mang những gì tìm được về nói chuyện lại với bố mẹ, để quyết định là của cả nhà chứ không chỉ một phía.
Làm sao gặp được người đang làm nghề để hỏi?
Bắt đầu từ người quen gần nhất: họ hàng, bạn của bố mẹ, anh chị khoá trên của trường. Nhắn ngắn gọn, nói rõ mình đang chọn ngành và xin mười lăm phút. Phần lớn người đi làm sẵn lòng giúp một bạn trẻ hỏi han nghiêm túc.
Chọn sai ngành có phải mất bốn năm không?
Không hẳn. Kỹ năng học được ở đại học như viết, tính toán, làm việc nhóm vẫn dùng được ở nhiều nghề. Hơn nữa, nếu nhận ra sớm trong năm đầu, bạn vẫn có thể tìm cách chuyển ngành hoặc học thêm hướng phụ, tuỳ quy định của từng trường.
Có nên chọn ngành đang nổi để dễ xin việc?
Ngành đang được nói nhiều chưa chắc vẫn nóng khi bạn ra trường sau bốn năm, và đông người học thì cạnh tranh cũng đông. Hãy cân cả việc bạn có chịu được nhịp làm việc hằng ngày của nghề đó hay không, vì đó mới là điều quyết định bạn đi được bao xa.
