Kiến thức trong sách và kiến thức của người sống cả đời bên một con suối không chọi nhau, chúng cần nhau. Câu chuyện hôm nay kể về một kỹ sư trẻ lên vùng cao làm đường ống nước cho một buôn làng, gạt đi lời một cụ già, và mùa khô năm ấy đã dạy anh điều gì. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, buôn làng và nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mời bạn cùng mình lên một vùng đồi đất đỏ, nơi mùa mưa thì suối reo cả đêm, còn mùa khô thì người ta nhìn trời mà đếm từng ngày.
Bản vẽ đẹp của người kỹ sư trẻ
Anh Khoa hai mươi bảy tuổi, tốt nghiệp ngành cấp thoát nước, đây là công trình đầu tiên anh được giao làm chính. Việc nghe thì đơn giản: dẫn nước từ một con suối trên đồi về một bể chứa đầu buôn, để bà con có nước sạch quanh năm, khỏi phải gùi can xuống suối.
Anh lên khảo sát vào giữa mùa mưa. Con suối chảy mạnh, nước trong. Anh đo lưu lượng, tính độ dốc, chọn điểm lấy nước ở chỗ suối rộng nhất, gần đường nhất, thuận cho xe chở ống vào. Bản vẽ của anh gọn gàng, số liệu đầy đủ, cấp trên duyệt ngay.
Ngày anh đóng cọc đánh dấu điểm lấy nước, có một cụ già trong buôn đứng xem rất lâu. Cụ gầy, da sạm, chân đất, tay chống một cây gậy tre. Cụ nhìn cái cọc, rồi nhìn lên phía thượng nguồn.
Rồi cụ nói, giọng chậm, tiếng Kinh lơ lớ: chỗ này mùa khô không có nước đâu con. Phải lên trên kia, chỗ có cây sung lớn.
Lời góp ý bị gạt đi
Anh Khoa cười, lễ phép nhưng không nghe. Anh giải thích về lưu lượng anh đã đo, về độ dốc, về chuyện đặt điểm lấy nước lên cao thì phải kéo ống dài thêm, tốn kém, khó thi công. Cụ già nghe hết, gật gù, rồi chỉ nhắc lại: mùa khô không có nước đâu.
Tối ấy anh kể chuyện với mấy anh thợ, ai cũng cười. Có người bảo người già hay lo xa. Anh Khoa cũng nghĩ vậy. Số liệu của anh là số liệu đo thật, còn lời cụ là cảm giác.
Công trình làm xong trong ba tháng. Ngày khánh thành, nước chảy ồ ạt vào bể, trẻ con reo hò, các bà các mẹ mang can ra hứng. Anh Khoa đứng nhìn, lòng rất vui. Cụ già cũng có mặt, cụ đứng xa, không nói gì.
Anh về xuôi nhận việc mới, thỉnh thoảng nhớ tới cái bể nước đầu buôn như nhớ đứa con đầu lòng.
Mùa khô năm ấy
Gần nửa năm sau, anh nhận một cuộc điện thoại từ cán bộ xã. Bể nước đầu buôn đã cạn hơn hai tuần. Bà con lại gùi can xuống suối, mà suối dưới thấp cũng chỉ còn những vũng nhỏ.
Anh Khoa lên ngay. Chỗ đặt điểm lấy nước của anh giờ chỉ còn đá cuội khô trắng, lòng suối nứt nẻ. Anh đứng đó rất lâu, nhớ lại câu nói của cụ già, thấy nóng bừng mặt.
Anh hỏi đường tìm tới nhà cụ. Cụ đang ngồi bên bếp lửa, thấy anh thì cười, không có chút gì trách móc. Anh xin cụ dẫn lên chỗ cây sung.
Hai người leo gần một giờ. Tới nơi, anh thấy một hõm đá dưới gốc sung cổ thụ, nước vẫn rỉ ra đều đặn, trong vắt, dù cả khúc suối bên dưới đã cạn. Cụ nói ông của cụ đã dẫn cụ lên đây từ hồi cụ còn bé, chỗ này chưa khô năm nào, kể cả những năm hạn nhất.
Ngồi xuống để học lại
Lần này anh Khoa không mang bản vẽ ra trước. Anh ngồi xuống cạnh cụ, hỏi, và ghi chép. Mùa mưa nước lên tới đâu. Mùa khô chỗ nào cạn trước. Năm nào lũ quét. Loại cây nào mọc ở chỗ có mạch nước ngầm.
Cụ kể chậm, nhiều chuyện anh không hiểu ngay, phải hỏi lại mấy lần. Có những điều cụ không giải thích được bằng khoa học, chỉ nói là ông bà dặn vậy. Anh vẫn ghi lại, rồi về đối chiếu với tài liệu địa chất, thấy nhiều điều khớp đến bất ngờ.
Anh làm hồ sơ xin sửa công trình. Điểm lấy nước được dời lên chỗ cây sung, đường ống kéo dài thêm, tốn kém hơn, đúng như anh từng lo. Nhưng lần này, khi trình bày với cấp trên, anh có cả số liệu lẫn lời kể của người đã sống ở đó cả đời.
Mùa khô năm sau, bể nước đầu buôn vẫn đầy. Anh Khoa lên thăm, mang theo một ít trà biếu cụ. Cụ đã yếu hơn, nhưng vẫn ra tận bể, đưa tay hứng nước, cười.
Hai loại hiểu biết
Sau này anh Khoa làm nhiều công trình khác. Ở nơi nào anh cũng có thói quen dành buổi đầu tiên chỉ để hỏi chuyện người già trong vùng, trước khi mở máy đo. Đồng nghiệp trẻ đôi khi sốt ruột, anh chỉ kể cho họ nghe chuyện cây sung.
Câu chuyện này không nói rằng kinh nghiệm dân gian lúc nào cũng đúng, hay sách vở là vô dụng. Anh Khoa vẫn đo, vẫn tính, và chính số liệu đã giúp anh thuyết phục người khác. Điều anh học được là số liệu chỉ cho biết lúc mình đo, còn người sống lâu với đất biết cả những lúc mình không có mặt.
Ở chỗ làm của bạn cũng có những người như cụ già ấy: bác bảo vệ biết chỗ nào trong toà nhà hay dột, chị lao công biết giờ nào thang máy đông, người làm lâu năm biết khách nào hay đổi ý. Họ ít khi có chức danh, và lời của họ dễ bị gạt đi vì nghe như cảm giác.
Lần tới khi ai đó nói một câu nghe có vẻ không có căn cứ, bạn thử hỏi thêm: vì sao bác nghĩ vậy. Biết đâu câu trả lời là một con suối chưa bao giờ cạn.
Câu hỏi thường gặp
Câu chuyện kỹ sư trẻ và con suối dạy điều gì?
Câu chuyện dạy sự khiêm tốn và biết lắng nghe người có kinh nghiệm thực tế. Số liệu đo một lần chỉ cho biết một thời điểm, còn người sống lâu với một nơi biết cả những mùa mình chưa thấy.
Truyện này có dựa trên công trình thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Anh kỹ sư, cụ già và buôn làng đều là nhân vật dựng lên để kể một bài học.
Có phải kinh nghiệm dân gian luôn đúng hơn khoa học?
Không. Câu chuyện cho thấy hai loại hiểu biết bổ sung cho nhau. Kinh nghiệm cần được kiểm chứng, còn khoa học cần được đặt vào bối cảnh thật của nơi mình làm.
Người trẻ mới đi làm nên học gì từ câu chuyện này?
Nên dành thời gian hỏi người làm lâu năm trước khi quyết định, ghi lại cả những điều chưa giải thích được, rồi tự đối chiếu. Khiêm tốn lúc đầu thường đỡ tốn kém hơn nhiều so với sửa sai về sau.
Làm sao lắng nghe góp ý mà không bị lung lay quá mức?
Hãy hỏi lý do đằng sau lời góp ý và tìm cách kiểm tra nó, thay vì nhận hết hay gạt hết. Một câu hỏi vì sao bác nghĩ vậy thường giúp mình biết góp ý đó có cơ sở tới đâu.
