Khi con nói dối, phản ứng tốt nhất của bố mẹ là giữ bình tĩnh, làm cho việc nói thật trở nên an toàn, và nói rõ hậu quả của việc làm sai thay vì chỉ trừng phạt lời nói dối. Phần lớn trẻ nói dối không phải vì hư, mà vì sợ bị phạt, muốn được chú ý, hoặc ở tuổi nhỏ còn chưa tách rạch ròi tưởng tượng với sự thật.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Lần đầu phát hiện con nói dối, nhiều bố mẹ thấy hụt hẫng, có khi giận tới run người, vì nghĩ con đã học thói xấu. Tập này mình cùng bạn nhìn chuyện nói dối của con bình tĩnh hơn một chút, để lần tới bạn biết nên nói câu gì.
Vì sao trẻ nói dối?
Lý do phổ biến nhất là sợ. Con làm vỡ cái cốc, nhớ lần trước bị mắng rất to, thế là bảo không phải con. Lời nói dối lúc đó là cách tự vệ, giống như người lớn né một cú đánh.
Lý do thứ hai là muốn được chú ý hoặc muốn được quý. Con kể ở lớp được cô khen dù không có chuyện đó, vì con mong bố mẹ vui, mong được nhìn bằng ánh mắt tự hào.
Với trẻ nhỏ, ranh giới giữa tưởng tượng và sự thật còn mờ. Một đứa trẻ ba bốn tuổi kể con thấy con khủng long ở công viên không phải đang lừa ai, mà đang sống trong thế giới tưởng tượng rất thật của mình.
Có một điều đáng biết: việc trẻ bắt đầu nói dối cũng cho thấy con đang lớn. Con đã hiểu người khác có suy nghĩ riêng, không biết hết những gì con biết. Đó là một bước phát triển, và việc của bố mẹ là hướng nó đi đúng.
Quát mắng làm con nói dối giỏi hơn
Khi bắt được con nói dối, phản xạ tự nhiên là giận, la mắng, phạt nặng để con nhớ đời. Nhưng con nhớ điều gì sau đó. Thường là nhớ rằng bị phát hiện thì khổ lắm, lần sau phải giấu kỹ hơn.
Thế là thay vì nói thật, con học cách nói dối khéo hơn. Bố mẹ càng nghiêm khắc với lời nói dối, con càng giỏi che giấu. Đó là cái vòng ngược mà nhiều gia đình không nhận ra.
Một chuyện hay gặp là cài bẫy để bắt con nói dối. Bố mẹ đã biết con làm vỡ bình, vẫn hỏi ai làm vỡ bình đây. Câu hỏi này đẩy con vào thế phải chọn giữa thú nhận rồi bị mắng, hoặc nói dối để thử thoát. Nhiều đứa sẽ chọn cách thứ hai.
Nếu đã biết, hãy nói thẳng điều mình biết. Mẹ thấy cái bình bị vỡ, mình cùng dọn nhé, rồi mình nói chuyện. Con không cần phải chọn có nói dối hay không, và cuộc nói chuyện đi thẳng vào việc cần giải quyết.
Làm cho việc nói thật trở nên an toàn
Muốn con nói thật, nói thật phải là lựa chọn dễ chịu hơn nói dối. Điều đó có nghĩa là khi con thú nhận, phản ứng đầu tiên của bố mẹ là ghi nhận sự can đảm đó. Cảm ơn con đã nói thật với mẹ, mẹ biết nói ra không dễ.
Ghi nhận không có nghĩa là bỏ qua việc sai. Nó có nghĩa là tách hai chuyện: việc làm sai cần được sửa, còn việc nói thật cần được trân trọng. Con cần thấy rõ rằng nói thật luôn được đối xử tốt hơn nói dối.
Bố mẹ cũng nên làm gương. Trẻ để ý rất kỹ những lời nói dối nhỏ của người lớn. Bảo con nói với người gọi điện là bố không có nhà, hứa đi công viên rồi quên. Những điều này dạy con rằng nói dối là chuyện bình thường khi tiện.
Khi bố mẹ lỡ hứa mà không làm được, hãy xin lỗi con đàng hoàng. Một lời xin lỗi của người lớn dạy con về sự trung thực nhiều hơn mọi bài giảng.
Nói về hậu quả của việc làm sai
Sau khi con nói thật, hãy tập trung vào việc sửa sai. Con làm vỡ cốc thì cùng dọn mảnh vỡ. Con giấu bài kiểm tra điểm thấp thì cùng xem bài sai ở đâu. Hậu quả nên liên quan trực tiếp tới việc làm sai, không phải hình phạt ngẫu nhiên.
Giải thích cho con vì sao nói dối làm tổn thương lòng tin. Với trẻ lớn, có thể nói khi con nói dối, lần sau con nói gì bố mẹ cũng sẽ phải nghĩ xem có đúng không, và như vậy mình mệt cả hai. Trẻ hiểu khái niệm lòng tin sớm hơn mình nghĩ.
Tránh dán nhãn. Con là đồ nói dối là câu dễ bật ra lúc giận, nhưng nó dính vào con lâu hơn mình tưởng. Trẻ bị gọi là kẻ nói dối nhiều lần sẽ bắt đầu tin mình là như vậy.
Với trẻ nhỏ đang tưởng tượng, không cần phạt. Có thể nhẹ nhàng hỏi lại: chuyện con khủng long là chuyện thật hay chuyện tưởng tượng của con. Câu hỏi đó giúp con dần phân biệt hai thế giới mà không thấy bị chê.
Khi nào nói dối là tín hiệu cần chú ý hơn?
Nếu con nói dối thường xuyên, về nhiều chuyện, kể cả chuyện không có lý do gì để giấu, có thể con đang gặp khó khăn nào đó. Bị bắt nạt ở trường, áp lực học hành quá lớn, hay cảm thấy không được lắng nghe ở nhà.
Khi đó, hãy dành thời gian riêng với con, ở những lúc thoải mái như đi dạo, nấu ăn cùng, để con có cơ hội kể. Đừng biến buổi trò chuyện thành buổi hỏi cung.
Với trẻ tuổi mới lớn, nói dối thường liên quan tới nhu cầu riêng tư và tự chủ. Con giấu bố mẹ chuyện đi chơi với bạn vì sợ bị cấm. Thương lượng về những giới hạn hợp lý, cho con một phần tự do, thường làm giảm việc giấu giếm.
Nếu nói dối đi kèm những thay đổi lớn khác như con thu mình, bỏ ăn, học sút mạnh, hay có hành vi nguy hiểm, nên trao đổi với giáo viên và tìm tới chuyên gia tâm lý trẻ em để được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi bắt đầu biết nói dối?
Nhiều trẻ bắt đầu có những lời nói dối đơn giản từ khoảng hai đến bốn tuổi, khi con hiểu người khác không biết hết những gì con nghĩ. Ở tuổi này phản ứng nhẹ nhàng và hướng dẫn là đủ.
Có nên phạt nặng khi con nói dối lần đầu?
Phạt nặng thường làm con sợ và học cách giấu kỹ hơn. Hãy giữ bình tĩnh, nói rõ điều mình biết, cùng con sửa việc làm sai và ghi nhận khi con nói thật.
Con nói dối để bảo vệ bạn thì xử lý sao?
Đây là lúc tốt để nói với con về sự khác nhau giữa trung thành với bạn và che giấu điều sai. Ghi nhận tình bạn của con, đồng thời giải thích vì sao có những chuyện cần người lớn biết để giúp đỡ.
Làm sao biết con đang nói dối hay đang tưởng tượng?
Với trẻ nhỏ, chuyện kể có nhiều chi tiết kỳ lạ và không nhằm né tránh điều gì thường là tưởng tượng. Lời nói dối thường xuất hiện khi con vừa làm điều có thể bị mắng.
Bố mẹ nói dối con những chuyện nhỏ có sao không?
Trẻ học rất nhiều từ cách bố mẹ cư xử. Những lời nói dối nhỏ lặp lại, như hứa rồi không làm, có thể khiến con xem nói dối là chuyện bình thường. Nên giữ lời với con và xin lỗi khi không giữ được.
