Đi làm việc ở nước ngoài vài năm có thể đổi được một quãng đời cho người trẻ, nhưng chỉ khi đi đúng đường hợp pháp, hỏi kỹ từng điều trước khi ký, và biết rõ mình đi để làm gì cũng như về để làm gì. Thiếu những điều ấy, chuyến đi dễ thành một khoản nợ cả về tiền lẫn về năm tháng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình đọc những trang nhật ký của một cô em gái mười sáu tuổi, viết về anh trai hai mươi ba tuổi chuẩn bị đi làm việc ở nước ngoài. Cả hai là nhân vật hư cấu, nhưng những buổi tối cả nhà ngồi tính toán thì nhiều làng quê đã có.
Ngày anh nói muốn đi
Tối nay anh nói với cả nhà là anh muốn đi làm ở nước ngoài. Anh bảo mấy anh trong làng đi rồi, gửi tiền về xây nhà. Anh làm phụ hồ ba năm nay, thấy chẳng để dành được gì. Bố im. Mẹ hỏi đi đâu, đi bằng đường nào, mất bao nhiêu tiền. Anh bảo có một người môi giới nói đi nhanh lắm.
Bà nội ngồi ở góc giường, không nói gì, chỉ nhai trầu. Lúc anh đi ra ngoài, bà bảo mẹ: thằng bé muốn đi thì cho nó đi, nhưng phải hỏi cho kỹ.
Em không biết nên vui hay buồn. Em muốn nhà mình đỡ khổ. Nhưng em cũng sợ, vì em nghe nói có người đi rồi bị lừa, ôm nợ về.
Đêm nay em không ngủ được. Em nghe tiếng bố mẹ thì thầm ở nhà ngoài rất lâu.
Hỏi cho kỹ
Mấy hôm nay anh đi hỏi khắp nơi. Cô giáo cũ của anh bảo anh lên phòng lao động của huyện hỏi trước, ở đó người ta chỉ cho những doanh nghiệp được phép đưa người đi, và chỉ cách kiểm tra giấy phép của họ. Anh đi, về kể lại cho cả nhà nghe.
Anh kể người ở phòng lao động dặn những dấu hiệu cần cảnh giác: người môi giới hứa đi nhanh, không cần học tiếng, không cần thi tay nghề. Đòi đóng tiền lớn mà không có hợp đồng rõ ràng. Bảo đi theo đường du lịch rồi ở lại làm. Anh nhận ra người môi giới ban đầu có gần như đủ các dấu hiệu ấy.
Bố nghe xong thở phào. Bố bảo may mà chưa đưa tiền. Mẹ bảo nhà mình nghèo, mất một khoản là mất cả mấy năm.
Em ghi lại đây để nhớ: đi xa thì phải hỏi kỹ, hỏi ở chỗ có trách nhiệm, không nghe lời hứa ngọt. Em nghĩ điều này đúng với cả những việc khác nữa.
Anh đi để làm gì, về để làm gì
Tối nay anh ngồi với bố, viết lên một tờ giấy. Anh bảo một chú trong làng đi về rồi dặn anh: đi thì phải biết đi để làm gì và về để làm gì, không thì về cũng như chưa đi. Chú kể có người đi mấy năm, tiền gửi về tiêu hết, về lại làm phụ hồ như cũ.
Anh viết: đi để học thêm tay nghề xây dựng, học cách người ta làm việc kỷ luật, để dành một khoản. Về để mở một tổ thợ nhỏ trong làng, nhận làm nhà. Bố đọc, gật gù, rồi thêm một dòng: gửi về một phần cho em học hết cấp ba.
Em đọc dòng bố viết mà nghẹn. Em tự hứa sẽ học thật tốt.
Anh bảo tờ giấy này anh sẽ mang theo, dán ở đầu giường bên kia. Khi nào mệt quá, khi nào muốn tiêu hoang, anh sẽ nhìn nó.
Những tháng chuẩn bị
Anh đăng ký với một doanh nghiệp có giấy phép mà phòng lao động chỉ. Anh phải học tiếng mấy tháng, phải thi tay nghề, phải khám sức khoẻ. Có những tối anh về nhà mệt rã, ngồi ôn từ mới tới khuya. Em ngồi cạnh, kiểm tra bài cho anh.
Anh đọc kỹ từng dòng hợp đồng, có chỗ không hiểu thì hỏi lại. Anh hỏi về giờ làm, về chỗ ở, về bảo hiểm, về việc nếu bị đối xử không đúng thì báo cho ai. Cô ở doanh nghiệp bảo hiếm có người hỏi kỹ như anh.
Anh cũng tìm hiểu về đại diện của nước mình ở bên đó, lưu số điện thoại, để nếu gặp chuyện thì có chỗ nhờ. Mẹ dặn anh giữ giấy tờ tuỳ thân cẩn thận, không đưa cho ai giữ hộ.
Em thấy anh thay đổi. Anh không còn hay ngồi quán nước tới khuya. Anh nói chuyện chín chắn hơn. Có lẽ việc chuẩn bị cho một chuyến đi xa đã làm anh lớn lên trước cả khi đi.
Buổi sáng anh đi
Sáng nay anh đi. Trời còn tối, sương xuống trắng cả đầu ngõ. Anh khoác ba lô, cúi chào bà nội ở cổng. Bà nắm tay anh rất lâu, dặn ăn uống cho đủ, ốm thì nghỉ, đừng ham làm quá sức. Bà không khóc. Mẹ thì khóc.
Anh xoa đầu em, bảo em học cho giỏi, anh về sẽ kiểm tra. Rồi anh lên xe của chú hàng xóm chở ra bến. Em đứng ở cổng nhìn theo tới khi không thấy đèn xe nữa.
Nhà bỗng rộng ra. Bữa sáng thiếu một đôi đũa. Bố ngồi uống trà lâu hơn mọi ngày.
Em viết những dòng này để sau này anh về, em đưa anh đọc. Để anh biết những ngày anh đi, nhà mình đã sống thế nào. Và để em nhớ rằng anh em mình đã cùng nhau chọn một con đường đúng cách, hỏi kỹ, không vội, có mục đích. Mong anh bình an. Mong ngày anh về, tờ giấy đầu giường đã thành sự thật.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một doanh nghiệp đưa người đi làm việc nước ngoài là hợp pháp?
Hãy hỏi phòng lao động ở địa phương hoặc cơ quan quản lý nhà nước về lao động để biết danh sách doanh nghiệp được cấp phép và cách kiểm tra. Đừng chỉ tin lời môi giới hay giấy tờ họ tự đưa ra.
Dấu hiệu lừa đảo khi đi làm việc nước ngoài là gì?
Hứa đi nhanh, không cần học tiếng hay thi tay nghề, đòi đóng tiền lớn không có hợp đồng rõ ràng, khuyên đi theo đường du lịch rồi ở lại làm, hoặc đòi giữ giấy tờ tuỳ thân. Gặp những dấu hiệu này cần dừng lại và hỏi cơ quan chức năng.
Trước khi đi làm nước ngoài nên chuẩn bị gì?
Học tiếng và tay nghề nghiêm túc, đọc kỹ hợp đồng về giờ làm, chỗ ở, bảo hiểm, quyền lợi, khám sức khoẻ, lưu thông tin liên hệ của cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đến, và đặt mục tiêu rõ ràng cho chuyến đi.
Đi làm nước ngoài về rồi nên làm gì?
Tốt nhất là đã có kế hoạch từ trước khi đi: dùng tay nghề và khoản để dành vào việc gì, học thêm gì. Nhiều người dùng kinh nghiệm làm việc kỷ luật ở nước ngoài để mở việc nhỏ hoặc xin việc tốt hơn khi về.
Gia đình người đi làm xa nên hỗ trợ thế nào?
Giữ liên lạc đều đặn, cùng nhau quản lý khoản tiền gửi về theo kế hoạch đã bàn, không tạo áp lực gửi tiền quá sức, và luôn để người đi biết rằng họ có thể về bất cứ lúc nào nếu gặp chuyện không ổn.
