Chợ quê Việt Nam xưa không chỉ là nơi mua bán. Nó họp theo phiên, gắn với nhịp mùa màng, và là nơi cả vùng gặp nhau, trao đổi tin tức, hẹn hò, mai mối. Ngày nay chợ quê đã đổi khác nhiều, có mái che, có hàng công nghiệp, có người trả tiền bằng điện thoại, nhưng những phiên chợ sớm vẫn giữ được cái hồn rất riêng của làng quê.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có lẽ nhiều người lớn lên ở quê còn nhớ cảm giác được mẹ cho theo đi chợ phiên, được mua một chiếc bánh đa hay một cái kẹo kéo. Tập này mời bạn đi một vòng chợ quê, từ ngày xưa tới bây giờ.
Chợ họp theo phiên
Ở nhiều làng quê ngày trước, chợ không họp mỗi ngày mà họp theo phiên, vào những ngày nhất định trong tháng âm lịch. Mỗi vùng có lịch phiên riêng, các chợ gần nhau thường xếp lệch ngày để người buôn bán có thể đi lần lượt từ chợ này sang chợ khác.
Ngày phiên, người ta dậy từ khi trời còn tối, gánh hàng ra chợ. Người mang rau, người mang gà, người mang thúng gạo, mẹt tôm cá. Chợ thường họp ở bãi đất trống đầu làng, gần đình, gần bến sông, hoặc dưới gốc đa lớn.
Chợ đông nhất vào buổi sáng và tan dần khi nắng lên cao. Cũng có những chợ họp buổi chiều, chợ họp vào lúc chạng vạng. Người ta hay nói vui đi chợ phải đi sớm, muộn là chỉ còn chợ chiều, hàng ngon đã hết.
Lịch phiên chợ gắn với nhịp mùa màng. Trước Tết, chợ đông hơn hẳn, gọi là chợ Tết, có bán cây cảnh, câu đối, tranh, đồ cúng.
Chợ là nơi họp người
Với người quê xưa, chợ là một trong số ít dịp được ra khỏi làng, gặp người làng khác. Vì vậy chợ không chỉ có mua bán. Người ta ra chợ để hỏi han tin tức, xem giá lúa, nghe chuyện làng trên xóm dưới.
Chợ cũng là nơi trai gái gặp nhau, nơi các bà mối để ý đám nào xứng đôi. Nhiều câu ca dao kể chuyện hẹn hò, gặp gỡ ở chợ phiên.
Trẻ con thì đợi mẹ đi chợ về để được quà. Món quà quê đơn giản: chiếc bánh đúc, củ khoai lang nướng, gói xôi, nắm bỏng ngô, chiếc kẹo bột. Cả ngày ngóng ra đầu ngõ chờ mẹ.
Trong chợ có cả những người không bán gì, chỉ ngồi uống bát nước chè xanh, ăn bát bún, trò chuyện. Hàng nước ở góc chợ là nơi tin tức của cả vùng được truyền đi nhanh nhất.
Chợ mỗi miền một vẻ
Ở miền Tây Nam Bộ, nơi sông ngòi chằng chịt, người ta có chợ nổi: thuyền ghe tụ lại trên sông, mua bán ngay trên mặt nước. Người bán treo mẫu hàng lên một cây sào cao để khách nhìn từ xa biết thuyền bán gì.
Ở vùng núi phía Bắc, chợ phiên là ngày hội của đồng bào các dân tộc. Người ta đi bộ đường xa, mặc quần áo đẹp, mang theo hàng hoá: thổ cẩm, rau rừng, gia súc. Chợ vừa là nơi mua bán, vừa là nơi gặp gỡ, uống rượu, hát giao duyên.
Ở miền Trung, những chợ ven biển họp từ rất sớm khi thuyền đánh cá về, cá tôm còn tươi rói, tiếng mặc cả lẫn tiếng sóng.
Mỗi kiểu chợ phản ánh cách người ta sống với đất, với sông, với biển, với núi rừng nơi mình ở.
Văn hoá mua bán ở chợ quê
Chợ quê có những nét văn hoá riêng. Người mua mặc cả, người bán nói thách một chút, rồi gặp nhau ở giữa. Mặc cả không phải để ép giá, mà như một cách trò chuyện.
Người bán quen hay thêm cho khách mớ hành, nắm rau thơm. Khách quen thì được bán chịu, cuối tháng trả. Mối quan hệ giữa người bán và người mua nhiều khi kéo dài cả đời.
Có những người tin rằng người mua đầu tiên trong ngày, người mở hàng, sẽ mang lại may mắn hay không cho cả buổi chợ. Vì vậy người bán thường rất quý khách mở hàng, có khi bán rẻ cho được việc.
Những nét ấy có thể không còn phổ biến như xưa, nhưng đi chợ quê bây giờ vẫn dễ gặp lại: một bà cụ thêm cho bạn mấy quả ớt, một chị bán hàng hỏi han con cái nhà bạn.
Chợ quê hôm nay
Nhiều chợ quê bây giờ đã có mái che, có dãy ki ốt, họp hằng ngày. Hàng hoá đa dạng hơn: quần áo may sẵn, đồ nhựa, điện thoại, cả trà sữa. Người bán có mã chuyển khoản dán trên quầy.
Siêu thị, cửa hàng tiện lợi và mua bán trên mạng cũng đã về tới nhiều vùng quê. Chợ phiên ở một số nơi thưa người hơn.
Nhưng chợ quê chưa mất đi. Sáng sớm, những gánh rau vẫn được mang ra từ vườn nhà, những con cá vẫn còn quẫy trong chậu. Người ta vẫn ra chợ không chỉ để mua, mà để gặp nhau.
Nếu có dịp về quê, hãy dậy sớm đi một vòng chợ. Mua một gói xôi, một bó rau, ngồi uống bát nước chè ở góc chợ, nghe người ta trò chuyện. Bạn sẽ thấy một phần rất sống động của văn hoá Việt vẫn đang ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên là gì?
Chợ phiên là chợ họp vào những ngày nhất định trong tháng chứ không họp hằng ngày. Ở nhiều vùng, các chợ gần nhau xếp lịch phiên lệch nhau để người buôn bán đi lần lượt.
Vì sao chợ quê là nơi gặp gỡ quan trọng?
Vì ngày xưa người quê ít có dịp ra khỏi làng. Chợ là nơi trao đổi hàng hoá, tin tức, gặp người làng khác, và cũng là nơi trai gái gặp nhau.
Chợ nổi miền Tây có gì đặc biệt?
Chợ nổi họp trên sông, người mua bán bằng thuyền ghe. Người bán treo mẫu hàng lên cây sào cao để khách nhìn từ xa biết thuyền bán gì.
Mở hàng là gì?
Mở hàng là lần mua bán đầu tiên trong ngày của người bán. Nhiều người tin khách mở hàng ảnh hưởng tới may mắn buôn bán cả ngày, nên rất quý khách mở hàng.
Chợ quê bây giờ khác xưa thế nào?
Nhiều chợ có mái che, họp hằng ngày, có hàng công nghiệp và thanh toán chuyển khoản. Nhưng vẫn giữ những gánh hàng từ vườn nhà và không khí gặp gỡ, trò chuyện.
