Đam mê hiếm khi có sẵn để mình đi tìm như tìm một món đồ đánh rơi. Phần nhiều nó được nuôi lên: mình chọn một việc, làm đủ lâu để bắt đầu giỏi, và khi đã giỏi thì mới thấy thương nó. Chờ cảm giác mê say xuất hiện trước rồi mới bắt đầu, nhiều người chờ mãi.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một cậu thanh niên cứ vài tháng lại đổi một sở thích, và cái xe đạp cũ đã dạy cậu điều gì. Cậu là nhân vật mình hình dung ra, để chúng ta cùng nghĩ về chữ đam mê.
Cậu thanh niên với mười sở thích dang dở
Năm hai mươi hai tuổi, cậu đã thử rất nhiều thứ. Học đàn được hai tháng thì chán. Tập chụp ảnh được ba tháng thì cất máy. Đăng ký học nấu ăn, học xong năm buổi thì nghỉ. Mỗi lần bỏ, cậu tự nhủ: chắc không phải đam mê của mình.
Cậu đọc ở đâu đó rằng hãy làm điều bạn đam mê và bạn sẽ không phải làm việc ngày nào. Câu ấy nghe đẹp, nhưng nó khiến cậu nghĩ rằng đam mê phải là thứ làm mình sướng ngay từ đầu. Hễ thấy khó, thấy nhàm, là cậu nghĩ mình chọn sai.
Mình không trách cậu. Cách nói về đam mê quanh chúng ta thường như vậy: có một thứ định mệnh đang chờ, chỉ cần tìm thấy là mọi thứ dễ dàng. Thực tế thì ít ai gặp được đam mê theo kiểu sét đánh như thế.
Hãy nghĩ về những người bạn biết yêu nghề thật sự: người thợ mộc, cô giáo, bác sĩ. Hỏi họ, phần lớn sẽ kể rằng lúc đầu họ cũng không mê ngay. Tình yêu nghề đến dần, qua từng lần làm được việc khó.
Vì sao giỏi rồi mới thích
Có một lý do đơn giản: con người thường thích những việc mình làm tốt. Khi mới bắt đầu, việc gì cũng vụng, cũng chậm, cũng đầy lỗi. Giai đoạn này hiếm khi vui. Nó giống như tập đi xe đạp, ngã nhiều hơn chạy.
Rồi tới một lúc, tay quen, đầu hiểu, bạn bắt đầu làm được những thứ mà trước đây không làm nổi. Bạn thấy chi tiết mà người mới không thấy. Bạn được người khác nhờ, được hỏi ý. Cảm giác làm chủ ấy chính là đất để đam mê mọc lên.
Bỏ đi ở tháng thứ hai, thứ ba, nghĩa là bạn thường bỏ đúng lúc đang ở đáy của đường cong. Bạn chưa từng thấy phần trên của nó, nên bạn kết luận rằng việc ấy không thú vị.
Điều này không có nghĩa việc gì cứ làm lâu cũng sẽ thích. Có những việc làm mãi vẫn không hợp. Nhưng bạn chỉ biết được điều đó sau khi đã đi qua giai đoạn vụng về, chứ không phải giữa chừng giai đoạn ấy.
Chiếc xe đạp cũ
Một hôm xe đạp của em gái cậu hỏng líp. Tiệm sửa xe đầu ngõ đóng cửa nghỉ Tết. Cậu lôi ra một bộ dụng cụ cũ của bố, xem vài đoạn hướng dẫn, rồi ngồi ngay vỉa hè loay hoay cả buổi chiều.
Cậu làm hỏng thêm một con ốc, phải chạy đi mua. Tay đen nhẻm dầu mỡ. Nhưng khi chiếc xe chạy lại êm ru, em gái đạp một vòng quanh ngõ cười toe, cậu thấy một cảm giác lạ. Không phải sướng, mà là một thứ thoả mãn lặng lẽ.
Sau đó, hàng xóm biết cậu sửa được xe đạp, cứ thỉnh thoảng lại nhờ. Mỗi lần một lỗi khác. Cậu tìm hiểu thêm, học thêm, mua thêm dụng cụ. Một năm sau, cậu sửa được gần như mọi loại hỏng hóc thông thường, và bắt đầu nghĩ tới chuyện học hẳn nghề sửa xe.
Cậu không tìm thấy đam mê trong một khoảnh khắc. Cậu chỉ không bỏ đi khi việc còn khó, vì có người cần cậu. Và cái việc ấy, qua từng tháng, cứ thế mà thành của cậu.
Chọn một việc để nuôi
Vậy nếu bạn đang ở chỗ cậu trước kia, mình gợi ý thế này. Thay vì hỏi đâu là đam mê của mình, hãy hỏi: trong những việc mình từng thử, việc nào mình thấy dễ chịu nhất ở đoạn khó. Không phải việc vui nhất, mà là việc mình chịu được cái khó của nó.
Chọn một việc như thế, và cam kết với nó một khoảng thời gian cụ thể, chẳng hạn sáu tháng hay một năm. Trong thời gian đó, bạn không hỏi mình có mê không. Bạn chỉ hỏi mình đã tiến bộ thêm được gì.
Một điều giúp được nhiều là gắn việc ấy với người khác. Có thầy, có bạn cùng học, có người cần tới sản phẩm của bạn. Khi có người chờ, bạn ít bỏ cuộc hơn. Cậu thanh niên kiên trì được với chiếc xe đạp phần lớn vì có cô em gái và hàng xóm chờ xe.
Hết khoảng thời gian cam kết, bạn nhìn lại. Nếu đã qua đoạn vụng mà vẫn không thấy gì, bạn có quyền đổi, và lần đổi ấy là có căn cứ. Còn nếu bắt đầu thấy thương, hãy tiếp tục nuôi nó.
Đam mê không cần phải là nghề
Một điều nữa mình muốn nói: không phải ai cũng cần biến đam mê thành nghề. Có người làm kế toán và mê trồng cây, có người làm tài xế và mê đọc sử. Đam mê sống bên cạnh công việc vẫn làm đời họ đầy đặn.
Và cũng không phải ai cũng có một đam mê lớn duy nhất. Có người thương nhiều thứ nhỏ, làm việc nào cũng tận tâm. Đó cũng là một cách sống đẹp, không thua kém ai.
Điều đáng tránh là để chữ đam mê thành một áp lực, khiến mình thấy có lỗi vì chưa tìm ra. Thay vì tìm, hãy làm. Thay vì chờ cảm giác, hãy để cảm giác đi theo sau những việc mình làm đều đặn.
Cậu thanh niên giờ có một tiệm sửa xe nhỏ. Thỉnh thoảng cậu vẫn chơi vài nốt đàn, vẫn chụp vài tấm ảnh. Những sở thích cũ không mất đi, chỉ là giờ cậu có một việc làm trụ, nơi cậu đã ở lại đủ lâu để nó thành nhà.
Câu hỏi thường gặp
Không có đam mê gì thì có sao không?
Không sao cả. Nhiều người sống tốt mà không có một đam mê rõ rệt, chỉ cần họ làm việc tử tế và có những niềm vui nhỏ. Nếu bạn muốn có đam mê, hãy chọn một việc và kiên trì đủ lâu, vì đam mê thường đến sau khi đã đầu tư công sức.
Bao lâu thì biết một việc có hợp với mình?
Không có con số chung, nhưng thường cần đi qua giai đoạn vụng về ban đầu, có khi vài tháng tới một năm tuỳ việc. Đặt một khoảng thời gian cam kết cụ thể rồi nhìn lại tiến bộ sẽ giúp bạn đánh giá có căn cứ hơn.
Hay bỏ dở giữa chừng có phải là thiếu kiên trì?
Có thể, nhưng cũng có thể bạn đang chờ cảm giác thích xuất hiện quá sớm. Thử gắn việc mình làm với một người cần nó hoặc một nhóm cùng học, đặt mục tiêu nhỏ và rõ, bạn sẽ dễ đi tiếp qua đoạn khó.
Có nên bỏ việc ổn định để theo đam mê?
Hãy thử đam mê ở bên cạnh công việc trước, xem nó có trụ được qua đoạn khó và có khả năng nuôi bạn không. Khi đã có căn cứ và một khoản dự phòng, quyết định chuyển hướng sẽ an toàn hơn nhiều.
Làm sao phân biệt sở thích nhất thời và đam mê thật?
Sở thích nhất thời thường tắt khi gặp khó khăn hoặc khi hết mới lạ. Đam mê thật thường vẫn kéo bạn quay lại sau những lần nản, và bạn sẵn lòng chịu cả phần nhàm chán của nó.
