Nhiều người trẻ đi tình nguyện với ý định giúp người khác, rồi trở về với cảm giác mình mới là người được giúp nhiều nhất. Nếu đi đúng cách, khiêm tốn và tôn trọng nơi mình đến, một mùa tình nguyện có thể cho mình thấy rõ mình là ai hơn nhiều năm ngồi một chỗ suy nghĩ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập hôm nay là lời kể lại của một người nay đã đi làm, nhớ về mùa hè năm hai mươi tuổi lên một điểm trường vùng cao dạy chữ cùng một nhóm sinh viên. Người kể là nhân vật hư cấu, điểm trường cũng vậy.
Mùa hè năm hai mươi tuổi
Năm ấy mình học năm hai, đang chán mọi thứ. Học không vào, không biết sau này làm gì, ngày nào cũng thấy mình vô dụng. Một đứa bạn rủ đi tình nguyện hè ở một điểm trường vùng cao, dạy chữ và sinh hoạt cùng các em. Mình đồng ý, nửa vì tò mò, nửa vì muốn thoát khỏi phòng trọ.
Trong đầu mình lúc ấy có một hình dung khá buồn cười. Mình nghĩ mình lên đó để mang kiến thức cho các em, để làm một điều gì đó tốt đẹp, để thấy mình có ích. Mình mang theo một ba lô sách vở, bút màu, kẹo bánh.
Chuyến xe đi mất cả ngày, đường đèo quanh co. Tới nơi, điểm trường chỉ có hai phòng học, một bếp nhỏ, bọn mình ngủ trên sàn gỗ. Đêm đầu, mình nằm nghe tiếng gió núi rít qua khe vách và tự hỏi mình tới đây làm gì.
Mình không biết rằng mùa hè ấy sẽ thay đổi nhiều thứ trong mình đến thế.
Những ngày đầu vụng về
Tuần đầu, mình dạy rất tệ. Các em nói tiếng của dân tộc mình, nhiều em chưa thạo tiếng phổ thông. Mình giảng một hồi, các em nhìn mình chăm chú mà chẳng hiểu gì. Mình bực, rồi bực chính mình vì đã bực.
Một cô giáo cắm bản đã dạy ở đó nhiều năm nhìn mình loay hoay, rồi bảo: em đừng vội dạy, em chơi với các em trước đã. Mình nghe theo. Mình chơi đá cầu, chơi nhảy dây, học vài câu tiếng của các em. Các em cười lăn khi mình phát âm sai.
Sang tuần thứ hai, khi các em đã quen mình, việc dạy dễ hơn hẳn. Mình nhận ra một điều đầu tiên về bản thân: mình hay vội, hay muốn có kết quả ngay, và hay quên rằng muốn dạy ai thì phải hiểu người ấy trước.
Đó là bài học mà bốn năm đại học không dạy mình, một cô giáo cắm bản dạy trong một câu.
Đi để giúp, rồi được giúp lại
Càng ở lâu, mình càng thấy mình nhận nhiều hơn cho. Bà con trong bản mang cho bọn mình rau rừng, ngô nướng. Các em dẫn mình đi lấy nước ở khe suối, chỉ cho mình đường đi trơn chỗ nào. Một ông cụ ngồi kể cho mình nghe về mùa màng, về những năm đói, bằng thứ tiếng phổ thông lơ lớ mà mình phải nghe rất chăm.
Mình nhận ra cuộc sống ở đây thiếu nhiều thứ, nhưng không thiếu sự chăm chỉ, sự gắn bó, sự hào phóng. Những thứ mà mình, một sinh viên thành phố, đang thiếu.
Mình cũng nhận ra hình dung ban đầu của mình có chút tự cao. Mình tưởng mình mang ánh sáng lên núi, trong khi thật ra mình chỉ là một người khách được đón tiếp tử tế. Nhận ra điều ấy làm mình khiêm tốn hơn rất nhiều.
Tình nguyện, hoá ra, không phải là người có nhiều đi cho người có ít. Mà là hai bên gặp nhau, và mỗi bên mang về một điều gì đó.
Đi tình nguyện cho đúng cách
Về sau đi thêm vài chuyến, mình học được vài điều về cách đi cho đúng. Thứ nhất, đi với một tổ chức hay nhóm có kinh nghiệm, có liên hệ với chính quyền và nhà trường địa phương, biết nơi ấy thật sự cần gì. Đừng tự ý tới một nơi rồi làm theo ý mình.
Thứ hai, tôn trọng phong tục, giờ giấc, sinh hoạt của nơi mình đến. Hỏi trước khi chụp ảnh người dân và các em. Không biến chuyến đi thành dịp để đăng ảnh khoe việc tốt, nhất là ảnh các em nhỏ trong cảnh khó khăn.
Thứ ba, chuẩn bị kỹ về sức khoẻ và an toàn: thuốc men cơ bản, đồ đi đường núi, thông tin liên lạc, báo cho gia đình lịch trình. Đường núi mùa mưa có thể nguy hiểm, nghe theo người địa phương.
Và cuối cùng, nhớ rằng một mùa hè là ngắn. Những người thật sự thay đổi một nơi là những thầy cô cắm bản, những cán bộ ở lại nhiều năm. Mình chỉ là người đến góp một tay, nên đi với lòng biết ơn họ.
Điều mình mang về
Cuối mùa hè, ngày chia tay, các em đứng ở sân trường hát một bài bằng tiếng dân tộc. Mình không hiểu lời, nhưng mình khóc. Một em nhỏ dúi vào tay mình một hòn sỏi trắng nhặt ở suối. Mình giữ hòn sỏi ấy tới tận bây giờ.
Về thành phố, mình vẫn là mình, vẫn học ngành cũ. Nhưng có điều gì đó đã khác. Mình bớt than vãn. Mình biết mình thích làm việc với con người, thích dạy, thích những nơi xa. Mình biết mình hay vội và đang tập chậm lại.
Mấy năm sau, mình làm cho một tổ chức giáo dục, lo các chương trình học bổng cho học sinh vùng khó. Mình không chắc nếu không có mùa hè ấy, mình có đi con đường này không.
Nếu bạn đang chán, đang lạc, đang không biết mình là ai, hãy thử đi giúp một ai đó, ở một nơi khác hẳn nơi bạn quen. Đi với lòng khiêm tốn. Có thể bạn sẽ được giúp lại theo cách bạn không ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Đi tình nguyện có giúp hiểu bản thân không?
Có, với nhiều người. Ở một môi trường khác hẳn, làm những việc mới với người mới, bạn sẽ thấy rõ điểm mạnh, điểm yếu và điều mình thật sự quan tâm. Hãy ghi chép trong và sau chuyến đi để giữ lại những nhận ra ấy.
Nên chọn chương trình tình nguyện như thế nào?
Chọn tổ chức hoặc nhóm có kinh nghiệm, có liên hệ với địa phương, hiểu rõ nhu cầu của nơi đến và có quy định an toàn rõ ràng. Hỏi những người đã tham gia trước để biết thực tế.
Đi tình nguyện vùng cao cần chuẩn bị gì?
Chuẩn bị sức khoẻ, thuốc men cơ bản, quần áo và giày phù hợp đường núi, thông tin liên lạc, báo lịch trình cho gia đình. Tìm hiểu trước về phong tục và học vài câu chào của người địa phương.
Có nên đăng ảnh khi đi tình nguyện?
Hãy cân nhắc kỹ và luôn xin phép trước khi chụp người dân, nhất là trẻ em. Tránh đăng ảnh khai thác hoàn cảnh khó khăn của người khác để khoe việc tốt. Tôn trọng phẩm giá của nơi mình đến là điều quan trọng nhất.
Tình nguyện ngắn ngày có thật sự giúp được gì?
Đóng góp ngắn ngày có giới hạn, nhưng vẫn có ý nghĩa nếu làm đúng nhu cầu và phối hợp với người địa phương. Quan trọng là đi với sự khiêm tốn, hỗ trợ những người làm việc lâu dài ở đó, và tiếp tục giúp đỡ theo cách khác sau khi về.
