Một câu hỏi hay có thể giúp mình học nhanh hơn mọi tài liệu. Hỏi mở thay vì hỏi có hay không, hỏi cụ thể thay vì chung chung, hỏi thêm một lần vì sao sau câu trả lời đầu tiên, và hỏi điều mình thật sự chưa biết chứ không hỏi để được người khác xác nhận điều mình đã nghĩ, là bốn thói quen làm nên câu hỏi hay.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ở trường, mình được dạy trả lời câu hỏi, ít khi được dạy đặt câu hỏi. Nhưng với người lớn tự học, đặt câu hỏi mới là kỹ năng nền. Tập này bàn về nó.
Câu hỏi quyết định câu trả lời
Hình dung hai người cùng đi hỏi một bác làm vườn lâu năm. Người thứ nhất hỏi: trồng cà chua có khó không bác. Bác bảo cũng không khó lắm. Hết chuyện. Người thứ hai hỏi: cây cà chua nhà cháu ra hoa nhiều mà rụng gần hết, không đậu trái, theo bác thường là do đâu. Bác ngồi nói nửa tiếng, kể đủ thứ từ nắng, nước, phân tới thời tiết.
Cùng một người, cùng một kho hiểu biết, mà hai câu hỏi mở ra hai cánh cửa khác hẳn nhau. Câu hỏi thứ nhất chỉ cần một chữ để trả lời. Câu hỏi thứ hai mời người kia chia sẻ.
Người tự học thường không có thầy ngồi cạnh. Nguồn học của họ là người khác, sách vở, và chính mình. Với cả ba, chất lượng câu hỏi quyết định chất lượng những gì mình nhận được.
Tin vui là đặt câu hỏi hay là kỹ năng học được.
Hỏi mở và hỏi cụ thể
Câu hỏi đóng là câu chỉ cần trả lời có hoặc không, đúng hoặc sai: cái này có tốt không, làm vậy có được không. Câu hỏi mở là câu bắt đầu bằng thế nào, vì sao, điều gì, trong trường hợp nào. Câu hỏi mở thường cho nhiều thông tin hơn.
Nhưng mở mà chung chung quá cũng không tốt. Hỏi làm sao để giỏi tiếng Anh thì người kia không biết bắt đầu từ đâu. Hỏi mình nghe được nhưng nói hay bị ngắc ở chỗ chia động từ, anh chị luyện chỗ đó thế nào thì người kia trả lời được ngay.
Câu hỏi tốt thường có ba phần: mình đang ở đâu, mình gặp khó ở chỗ nào cụ thể, và mình muốn biết điều gì. Có đủ ba phần, người trả lời biết chính xác cần nói gì.
Khi tự học từ sách hay từ trợ lý trên máy, nguyên tắc này vẫn đúng. Câu hỏi cụ thể cho câu trả lời cụ thể.
Hỏi thêm một lần vì sao
Câu trả lời đầu tiên thường là bề mặt. Hỏi thêm một lần vì sao, mình xuống được một lớp sâu hơn. Cà chua rụng hoa vì sao? Vì nắng quá gắt. Vì sao nắng gắt lại làm rụng hoa? Lúc đó mình mới hiểu cơ chế, và hiểu cơ chế thì xử lý được cả những tình huống khác.
Không cần hỏi vì sao năm lần liên tục, nghe sẽ như trẻ con hỏi dồn và người kia mệt. Một hai lần, đúng chỗ, là đủ.
Khi hỏi thêm, nên tỏ ra mình đã nghe và hiểu câu trả lời trước: à, ra là do nắng gắt, vậy bác cho cháu hỏi thêm, nắng gắt làm hoa yếu đi theo cách nào ạ. Câu hỏi nối tiếp như vậy cho thấy mình đang học thật, và người trả lời thường vui lòng nói tiếp.
Với chính mình khi tự học, hỏi thêm vì sao cũng là cách tự kiểm tra xem mình hiểu tới đâu. Chỗ nào không trả lời được câu vì sao tiếp theo, đó là chỗ mình mới chỉ nhớ, chưa hiểu.
Hỏi để biết, không hỏi để được xác nhận
Có một kiểu câu hỏi trông như hỏi nhưng thật ra là để được đồng ý: làm thế này là đúng rồi phải không anh. Người hỏi đã có câu trả lời trong đầu, chỉ cần người kia gật. Kiểu hỏi này ít khi giúp mình học thêm gì, và người được hỏi cũng ngại nói khác.
Câu hỏi để học thật thì để ngỏ: em đang định làm thế này, anh thấy có chỗ nào em chưa tính tới không. Câu hỏi đó mời người kia góp ý, kể cả góp ý trái với điều mình nghĩ.
Hỏi để biết cần một chút can đảm, vì có thể nghe điều mình không muốn nghe. Nhưng đó chính là lúc mình học được nhiều nhất.
Thử để ý trong một tuần, những câu hỏi mình đặt ra có bao nhiêu câu là để biết, bao nhiêu câu là để được gật đầu. Chỉ riêng việc để ý đã làm mình đổi cách hỏi.
Tập đặt câu hỏi mỗi ngày
Đặt câu hỏi hay là kỹ năng, nên cần tập. Một cách đơn giản: trước khi đi gặp ai, đi họp, đi học, viết ra ba câu hỏi mình muốn hỏi. Viết ra giúp mình lọc câu hỏi chung chung thành câu cụ thể.
Sau mỗi cuộc trò chuyện, nhìn lại: câu hỏi nào mở ra được nhiều nhất, câu nào chỉ nhận về một chữ. Lần sau điều chỉnh.
Khi đọc sách hay nghe một bài giảng, tập đặt câu hỏi với nội dung: tác giả nói vậy dựa trên cơ sở nào, trường hợp nào điều này không đúng, mình áp dụng vào đời mình thế nào. Những câu hỏi đó biến việc đọc thành một cuộc trò chuyện.
Người học suốt đời không phải là người biết nhiều câu trả lời nhất, mà là người không bao giờ hết câu hỏi hay.
Câu hỏi thường gặp
Thế nào là một câu hỏi hay?
Câu hỏi mở, cụ thể, cho biết mình đang ở đâu và gặp khó ở chỗ nào, và hỏi điều mình thật sự chưa biết. Câu hỏi như vậy giúp người trả lời nói đúng điều bạn cần.
Câu hỏi mở và câu hỏi đóng khác nhau thế nào?
Câu hỏi đóng chỉ cần trả lời có hoặc không. Câu hỏi mở bắt đầu bằng thế nào, vì sao, điều gì, mời người kia giải thích và chia sẻ nhiều hơn.
Hỏi vì sao nhiều lần có làm người khác khó chịu không?
Hỏi dồn liên tục có thể làm người khác mệt. Một hai lần hỏi thêm vì sao, nối tiếp với câu trả lời trước và tỏ ra mình đã hiểu, thường được đón nhận vui vẻ.
Làm sao để đặt câu hỏi cụ thể hơn?
Trước khi hỏi, viết ra mình đang làm gì, vướng ở chỗ nào và muốn biết điều gì. Ba phần đó giúp câu hỏi chung chung trở nên cụ thể.
Đặt câu hỏi khi đọc sách có ích gì?
Giúp việc đọc thành chủ động: bạn tìm cơ sở của điều tác giả nói, trường hợp ngoại lệ và cách áp dụng vào đời mình, nên hiểu sâu và nhớ lâu hơn.
