Học nghề thay vì vào đại học không phải là chọn một con đường thấp hơn. Tay nghề vững là một con đường đàng hoàng, có chỗ đứng, có thu nhập, có sự tôn trọng nếu mình làm tốt. Người trẻ chọn nó chỉ cần làm hai việc: hỏi kỹ người trong nghề trước khi chọn, và nghe nhẹ lời thiên hạ sau khi đã chọn.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình đứng dưới một ban công nhà dân, nhìn một cậu thợ điện lạnh hai mươi hai tuổi đang lắp máy. Năm năm trước, cậu là đứa duy nhất trong lớp không nộp hồ sơ đại học. Cậu là nhân vật hư cấu, và câu chuyện của cậu dành cho bạn đang đứng trước lựa chọn ấy.
Đứa duy nhất không nộp hồ sơ
Năm lớp mười hai, cả lớp bàn chuyện trường này ngành kia. Cậu học trung bình, không ghét học nhưng cũng không thấy mình hợp với giảng đường. Thứ cậu thích là tháo lắp đồ đạc. Từ năm mười hai tuổi, quạt hỏng, nồi cơm hỏng, cậu đều mở ra xem.
Cậu nói với bố mẹ con muốn học nghề điện lạnh. Mẹ im lặng rất lâu. Bố hỏi: học nghề thì sau này làm thợ à. Họ hàng biết chuyện thì bảo nhà mình có ai không học đại học đâu. Một vài bạn trong lớp cũng nhìn cậu như nhìn người bỏ cuộc.
Nhiều gia đình Việt mang theo một suy nghĩ rằng đại học là con đường duy nhất để thành người. Suy nghĩ ấy có lý do lịch sử của nó, khi tấm bằng từng là cánh cửa hiếm hoi đổi đời. Nhưng đời sống hôm nay đã khác nhiều.
Xã hội cần kỹ sư, cần bác sĩ, và cũng cần rất nhiều người thợ giỏi: thợ điện, thợ sửa xe, thợ hàn, thợ làm bánh, kỹ thuật viên. Những nghề ấy không thể thiếu, và người làm giỏi luôn có việc.
Hỏi kỹ trước khi chọn
Cậu không chọn bừa. Trước khi quyết, cậu xin theo một chú thợ điện lạnh trong xóm suốt mùa hè. Cậu leo mái nhà giữa trưa nắng, ôm máy nặng, chui vào những góc chật. Cậu muốn biết mình có chịu được phần vất vả của nghề không, chứ không chỉ phần thú vị.
Cậu hỏi chú: nghề này mùa nào đông việc, mùa nào vắng. Thu nhập thợ mới và thợ lâu năm khác nhau thế nào. Rủi ro lớn nhất là gì. Chú trả lời thật: mùa nóng làm không hết việc, mùa lạnh thì vắng. Làm điện thì phải cẩn thận an toàn, sơ suất là nguy hiểm. Thợ giỏi thì khách tự tìm tới.
Mình nghĩ đây là bước quan trọng nhất cho bất kỳ ai định học nghề. Hãy đi theo một người thợ thật ít nhất vài tuần. Bạn sẽ biết nghề ấy thật sự là gì, và biết mình có hợp hay không, rõ hơn mọi tờ rơi tuyển sinh.
Cũng nên tìm hiểu kỹ trường nghề: học bao lâu, thực hành bao nhiêu, có liên kết với nơi làm việc không, học xong có chứng chỉ được công nhận không. Hỏi những anh chị đã học ở đó là cách tốt nhất.
Những năm học nghề
Cậu học ở một trường cao đẳng nghề gần nhà. Phần lớn thời gian là thực hành. Cậu học về điện, về hệ thống lạnh, về an toàn lao động. Cậu thấy mình học vào, vì mọi thứ đều chạm được bằng tay, thấy được kết quả ngay.
Ngoài giờ học, cậu vẫn đi theo chú thợ. Tới năm cuối, chú để cậu tự làm những việc đơn giản, chú đứng xem. Khách quen bắt đầu nhớ mặt cậu, có người còn xin số điện thoại riêng.
Có những lúc cậu nản. Bạn bè đại học đăng ảnh giảng đường, ký túc xá, đi chơi xa. Còn cậu mồ hôi nhễ nhại trên mái tôn. Có người quen của mẹ hỏi: thằng bé nhà chị giờ làm thợ à, giọng nghe như thương hại.
Cậu kể những lúc ấy cậu tự nhắc mình một điều: mình chọn nghề này vì mình thích và mình đã tìm hiểu kỹ, không phải vì không còn đường nào khác. Câu ấy giữ cậu lại.
Tay nghề và sự tôn trọng
Ra trường, cậu làm cho một công ty lắp đặt vài năm để học thêm những hệ thống lớn. Rồi cậu nhận việc riêng. Giờ cậu có lịch làm kín những tháng nóng, khách gọi nhau giới thiệu. Thu nhập của cậu không thua kém nhiều bạn cùng lớp đi làm văn phòng, có tháng còn hơn.
Nhưng điều cậu quý nhất không phải tiền. Mà là cảm giác khi một bà cụ đang ngồi trong căn phòng nóng hầm hập, cậu lắp xong máy, bật lên, và bà thở phào bảo: may quá có cháu. Cậu thấy mình có ích một cách rất cụ thể.
Sự tôn trọng trong nghề không đến từ tấm bằng, mà đến từ việc làm cẩn thận, giữ lời hẹn, báo giá thật, không vẽ thêm việc. Người thợ giữ được những điều ấy thì đi tới đâu cũng được quý.
Mẹ cậu bây giờ hay khoe với hàng xóm: thằng út nhà này làm thợ điện lạnh, giỏi lắm, ai cũng gọi. Câu mẹ nói ngày xưa và câu mẹ nói bây giờ khác nhau rất xa.
Nghe nhẹ lời thiên hạ
Nếu bạn đang định chọn học nghề, có lẽ bạn sẽ nghe nhiều lời. Có lời đáng nghe, như lời người trong nghề chỉ cho bạn những vất vả thật. Có lời chỉ là định kiến, như lời bảo học nghề là kém cỏi. Hãy học cách phân biệt.
Lời đáng nghe thường cụ thể, đến từ người hiểu nghề, và giúp bạn chuẩn bị tốt hơn. Lời định kiến thường chung chung, đến từ người chưa từng làm nghề đó, và chỉ làm bạn chùn bước. Nghe kỹ loại thứ nhất, nghe nhẹ loại thứ hai.
Học nghề cũng không đóng cánh cửa đại học. Nhiều người đi làm vài năm rồi học tiếp lên, học liên thông, học thêm quản lý để mở cơ sở riêng. Con đường không thẳng, nhưng vẫn rộng.
Cậu thợ điện lạnh của chúng ta có lần nói: nghề nào cũng có người giỏi người dở, người được quý người không. Quan trọng là mình làm nghề của mình cho tử tế. Mình nghĩ câu ấy đúng với cả người cầm bằng đại học lẫn người cầm cờ lê.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề có tương lai không?
Có, với điều kiện bạn chọn nghề mà xã hội cần, học ở nơi có nhiều thực hành và không ngừng nâng tay nghề. Nhiều nghề kỹ thuật và dịch vụ luôn thiếu người làm giỏi, và người thợ có uy tín thường có thu nhập ổn định.
Làm sao chọn được nghề phù hợp để học?
Hãy để ý những việc bạn thích làm bằng tay, rồi xin đi theo một người thợ thật vài tuần để thử cả phần vất vả. Hỏi về mùa vụ, thu nhập, rủi ro và cơ hội phát triển trước khi đăng ký học.
Học nghề rồi có học lên đại học được không?
Được, tuỳ quy định từng trường và ngành, nhiều nơi có chương trình liên thông hoặc học tiếp. Nhiều người chọn đi làm vài năm để có kinh nghiệm rồi mới học tiếp, khi đó họ biết rõ mình cần học gì.
Bố mẹ không đồng ý cho học nghề thì sao?
Hãy cho bố mẹ thấy bạn đã tìm hiểu kỹ: đã đi theo thợ thật, biết thu nhập và hướng phát triển của nghề, có kế hoạch cụ thể. Mời bố mẹ nói chuyện với một người thợ giỏi trong nghề cũng giúp bố mẹ yên tâm hơn.
Làm nghề kỹ thuật cần lưu ý gì về an toàn?
Luôn học kỹ và tuân thủ quy tắc an toàn của nghề, dùng đồ bảo hộ đúng cách, không làm việc nguy hiểm khi mệt hoặc vội. Với các nghề liên quan điện, độ cao, hoá chất, sơ suất nhỏ cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng.
