Năm hai mới thấy học nhầm ngành thì chưa muộn, nhưng cũng đừng vội bỏ ngay. Việc đầu tiên là tách cho rõ mình đang chán cả cái nghề phía trước, hay chỉ đang mệt vì vài môn khó trước mắt, rồi cho mình một học kỳ thử có chủ đích trước khi quyết định.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một cậu sinh viên ngành kỹ thuật, một buổi chiều ngồi lại trong giảng đường khi mọi người đã về hết. Cậu là nhân vật mình hình dung ra, nhưng nỗi hoang mang của cậu thì có thật ở rất nhiều phòng trọ sinh viên.
Một buổi chiều trong giảng đường trống
Hôm đó là buổi trả bài giữa kỳ môn cơ học. Cậu được điểm thấp, thấp tới mức cậu không muốn mở bài ra xem lại. Bạn bè về hết, cậu vẫn ngồi đó, nhìn bảng đen chi chít công thức chưa ai xoá, và trong đầu chỉ có một câu: hình như mình học nhầm ngành rồi.
Cậu vào ngành này vì hồi cấp ba học Toán Lý khá, vì bố bảo ngành kỹ thuật dễ xin việc, và vì không nghĩ ra lý do gì để chọn khác. Sang năm hai, các môn chuyên ngành ập tới, và cậu thấy mình như người đứng sai bến xe.
Nếu bạn đang ở chỗ của cậu, mình muốn nói ngay một điều: cảm giác này rất phổ biến, và việc nó xuất hiện ở năm hai cũng dễ hiểu. Năm hai là lúc lần đầu tiên bạn chạm vào ruột của ngành học. Có người chạm vào thấy mê, có người chạm vào thấy lạnh.
Nhưng thông tin ấy cần được đọc cho kỹ. Vì một điểm thấp trong một buổi chiều mệt mỏi có thể nói nhiều điều khác nhau. Và quyết định chuyển ngành là quyết định lớn, đáng để bạn dành vài tuần suy xét chứ không phải vài giờ buồn.
Ghét cả ngành hay chỉ ghét vài môn khó
Mình gợi ý cậu lấy một tờ giấy, chia hai cột: cột một ghi những phần của ngành làm cậu khổ sở, cột hai ghi những phần dù nhỏ mà cậu thấy cũng hay hay.
Nếu cột hai gần như trống trơn, và những gì cậu ghét không chỉ là độ khó mà là chính bản chất công việc, ví dụ cậu không chịu nổi việc ngồi tính toán chi tiết hằng giờ, thì đó là dấu hiệu đáng để nghĩ tới chuyện đổi hướng.
Còn nếu cột hai có vài dòng, và cột một chủ yếu là những môn nền tảng khó nhằn, thì có thể cậu không ghét ngành, cậu chỉ đang đuối. Rất nhiều người đi làm kỹ thuật kể rằng những môn họ thấy khổ nhất thời sinh viên lại ít dùng tới trong công việc hằng ngày, còn phần họ thích thì nằm ở năm ba, năm tư.
Một câu hỏi khác cũng giúp tách bạch: giả sử ngày mai môn khó nhất biến mất, cậu có muốn làm nghề này không. Nếu câu trả lời là có, vấn đề nằm ở cách học. Nếu vẫn là không, vấn đề nằm ở hướng đi.
Một học kỳ thử có chủ đích
Dù câu trả lời nghiêng về phía nào, mình vẫn khuyên cậu cho mình một học kỳ thử, nhưng thử có chủ đích chứ không phải học tiếp trong uể oải. Có chủ đích nghĩa là cậu đặt ra vài việc cụ thể để kiểm chứng cảm giác của mình.
Chẳng hạn, nếu nghi mình chỉ đang đuối, cậu thử đổi cách học: lập nhóm học với hai bạn, đi hỏi thầy sau giờ, tìm người khoá trên kèm thêm. Sau một học kỳ, nếu môn khó bớt đáng sợ và cậu thấy dễ thở hơn, đó là câu trả lời.
Nếu nghi mình hợp với hướng khác, cậu thử chạm vào hướng ấy mà chưa cần bỏ ngành. Học dự thính một môn của khoa khác nếu trường cho phép, tham gia câu lạc bộ liên quan, đi làm thêm một việc gần với hướng đó.
Trong học kỳ ấy, cậu ghi lại mỗi tuần vài dòng: tuần này mình thấy thế nào.
Chuyển hẳn hay học tiếp kèm một hướng phụ
Hết học kỳ thử, thường bạn sẽ đứng trước ba lối. Lối thứ nhất là học tiếp ngành cũ vì nhận ra mình không ghét nó như mình tưởng. Lối thứ hai là chuyển hẳn sang ngành khác. Lối thứ ba, nhiều người quên mất, là học cho xong ngành cũ và tự xây thêm một hướng phụ bên cạnh.
Chuyển hẳn đáng cân nhắc khi bạn đã chắc hướng mới và hướng cũ thật sự không hợp. Khi đó hãy đến phòng đào tạo của trường hỏi kỹ quy định chuyển ngành, môn nào được công nhận, mất thêm bao lâu, chi phí ra sao.
Học tiếp kèm hướng phụ hợp khi bạn chưa chắc hướng mới, hoặc khi điều kiện gia đình không cho phép kéo dài thời gian học. Một kỹ sư biết viết rõ ràng và hiểu con người có thể làm quản lý dự án, làm bán hàng kỹ thuật, làm đào tạo.
Không có lối nào là lối của kẻ thua. Có người đổi ngành rồi thành công, có người học tiếp rồi thấy may mắn vì mình đã không bỏ. Điều quan trọng là bạn chọn sau khi đã thử và nghĩ, chứ không phải chọn trong một buổi chiều nhận điểm kém.
Nói chuyện với gia đình thế nào
Phần khó với nhiều bạn không phải là tự quyết, mà là nói với bố mẹ. Cậu sinh viên của chúng ta sợ nhất là câu bố hỏi: thế hai năm qua con học cái gì.
Mình gợi ý đừng gọi về nói con muốn bỏ ngành khi đang buồn. Hãy đợi tới khi đã thử xong và đã có kế hoạch. Khi nói, hãy kể theo thứ tự: con đã thấy gì, con đã thử gì, con định làm gì tiếp, và con cần bố mẹ giúp điều gì. Bố mẹ nghe một kế hoạch thì dễ yên lòng hơn nghe một nỗi chán.
Bạn cũng nên nói thật về tiền và thời gian. Nếu chuyển ngành mất thêm một năm, hãy nói rõ, và nói luôn mình định góp phần thế nào, chẳng hạn đi làm thêm.
Và nếu bố mẹ chưa đồng ý ngay, cũng đừng coi là thất bại. Nhiều cuộc nói chuyện cần hai ba lần mới tới được chỗ hiểu nhau. Điều bạn cần giữ là sự tôn trọng và sự rõ ràng, còn sự đồng thuận sẽ tới chậm hơn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Năm mấy thì còn kịp chuyển ngành?
Càng sớm thì càng ít tốn thời gian và chi phí, nhưng không có mốc chung cho mọi trường. Hãy hỏi phòng đào tạo về quy định chuyển ngành, số môn được công nhận và thời gian học thêm. Ngay cả khi đã gần ra trường, bạn vẫn có thể xây hướng mới bằng cách học thêm sau tốt nghiệp.
Chán ngành có phải do mình lười không?
Không nhất thiết. Chán có thể do môn khó, do cách học chưa hợp, do mệt mỏi chuyện khác, hoặc do ngành thật sự không hợp. Hãy thử thay đổi cách học một thời gian, nếu vẫn chán ở chính bản chất công việc thì đó là tín hiệu về hướng đi chứ không phải về sự lười.
Có nên bảo lưu để suy nghĩ?
Bảo lưu có thể hợp khi bạn đang kiệt sức hoặc gia đình có biến cố, nhưng nghỉ mà không có kế hoạch dễ thành trôi nổi. Nếu bảo lưu, hãy xác định rõ mình sẽ làm gì trong thời gian đó để có câu trả lời, và hỏi kỹ quy định quay lại học của trường.
Học hết ngành không thích rồi đi làm nghề khác có phí không?
Không phí như bạn nghĩ. Tấm bằng và những kỹ năng chung như phân tích, viết, làm việc nhóm vẫn có giá trị ở nhiều nơi. Nhiều người làm trái ngành vẫn dùng nền tảng cũ như một lợi thế riêng mà người khác không có.
Làm sao biết ngành mới có hợp với mình hơn không?
Hãy chạm vào ngành mới trước khi đổi hẳn: dự thính một môn, tham gia câu lạc bộ, làm thêm việc gần với nghề, hỏi người đang làm nghề. Nếu sau một thời gian bạn vẫn thấy hứng thú cả với phần khó và phần nhàm của nghề ấy, đó là dấu hiệu tốt.
