Học suốt đời, với một người bình thường, không có nghĩa là đi học mãi hay gom thêm bằng cấp. Nó là thói quen mỗi tuần tò mò về một điều cụ thể, tìm hiểu cho tới khi dùng được, rồi để điều đó đổi một chút trong cách mình sống và làm việc.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mở đầu một loạt tập mới về chuyện học khi đã lớn, đã đi làm, đã có gia đình, thậm chí đã về hưu. Mình muốn bắt đầu bằng việc gỡ một chữ học bị hiểu hơi nặng nề, để bạn thấy nó gần hơn bạn tưởng.
Vì sao nghe chữ học suốt đời lại thấy mệt?
Nhiều người nghe tới học suốt đời là hình dung ra cảnh ngồi lớp buổi tối sau tám tiếng làm việc, cặp sách nặng, bài kiểm tra, điểm số. Tức là mang nguyên cái trường học của tuổi mười lăm đặt lên vai một người ba mươi, bốn mươi tuổi. Nghĩ vậy thì ai cũng mệt, và chuyện bỏ cuộc là dễ hiểu.
Cái nặng nề đó đến từ ký ức. Hồi nhỏ, học gắn với bị gọi lên bảng, bị so điểm, bị nhắc bài chưa thuộc. Nên lớn lên, chữ học vẫn mang theo cảm giác bị chấm. Trong khi học của người lớn có thể hoàn toàn khác: không ai chấm, không ai so, mình tự chọn học gì và học tới đâu.
Cũng có người thấy mệt vì nghĩ học là phải học cái gì to tát: một ngoại ngữ, một văn bằng, một nghề mới. Những thứ đó đáng làm, nhưng chúng không phải cửa vào duy nhất. Cửa vào nhỏ hơn nhiều, và đi qua cửa nhỏ trước thì cửa lớn sau này cũng bớt đáng sợ.
Nên trước khi bắt đầu, bạn thử tách hai thứ ra: việc đi học và việc học. Đi học là đăng ký, có lớp, có thầy. Còn học là chuyện đầu óc mình chuyển từ chỗ không biết sang chỗ biết và làm được. Cái sau xảy ra được ở bất cứ đâu, kể cả trong một quầy tạp hoá.
Một quầy tạp hoá và một cuốn sổ nhỏ
Mình kể một chuyện khái quát. Một chị bán tạp hoá ở đầu ngõ, bốn mươi mấy tuổi, chưa học hết cấp ba. Một hôm nhà cung cấp chuyển sang gửi hoá đơn qua điện thoại, chị lúng túng, phải nhờ con gái đọc giùm. Lần thứ ba nhờ, con bận, chị ngồi một mình mò.
Chị mua một cuốn sổ nhỏ, mỗi lần mò ra được một bước thì ghi lại bằng chữ của mình: bấm vào chỗ nào, chữ nào nghĩa là gì, số nào là tiền hàng, số nào là tiền thuế. Chừng một tháng, chị đọc được hoá đơn mà không cần ai. Rồi chị bắt đầu tò mò thêm: vì sao có món chịu thuế khác món kia.
Không ai gọi đó là học suốt đời cả, nhưng nó đúng là học. Có một câu hỏi thật nảy ra từ đời sống, có công tìm hiểu, có ghi lại, và cuối cùng có một năng lực mới mà trước đó không có. Chị không mất đồng nào, không đăng ký lớp nào.
Điều mình muốn bạn để ý là chỗ bắt đầu. Chị không quyết định trở thành người ham học. Chị chỉ không muốn phải nhờ người khác mãi một việc nhỏ. Rất nhiều hành trình học của người lớn bắt đầu từ đúng cảm giác đó: mình muốn tự làm được.
Học của người lớn khác học của học trò ở chỗ nào?
Chỗ khác đầu tiên là lý do. Học trò học vì chương trình bắt học. Người lớn học khi có một nhu cầu, một tò mò, hoặc một chuyện khó chịu muốn gỡ. Vì vậy người lớn học nhanh nhất khi điều mình học gắn với một việc thật đang làm.
Chỗ khác thứ hai là vốn sống. Bạn đã có hàng chục năm kinh nghiệm, và điều mới nào cũng có thể móc vào một điều cũ bạn đã biết. Học về lãi suất thì nhớ tới khoản vay mua xe máy, học về cách nói chuyện với con tuổi mới lớn thì nhớ lại hồi mình mười bốn. Móc được vào nhau thì nhớ lâu hơn.
Chỗ khác thứ ba là thời gian. Người lớn không có những buổi chiều dài rảnh rỗi. Nên học của người lớn thường là những mẩu nhỏ: mười lăm phút buổi sáng, một tập nghe lúc đi đường, một buổi chiều chủ nhật. Mẩu nhỏ mà đều đặn thì cộng lại vẫn thành nhiều.
Và chỗ khác cuối cùng là tự do. Không ai chấm điểm bạn. Bạn được học dở, học chậm, học lại từ đầu mà không xấu hổ với ai. Nhiều người phải mất một thời gian mới tin được điều này, vì cái giọng nói trong đầu từ hồi đi học vẫn còn hay nhắc.
Bắt đầu bằng một câu hỏi mỗi tuần
Nếu bạn muốn thử, mình gợi ý một cách rất nhẹ: mỗi tuần chọn một câu hỏi. Câu hỏi đến từ chính tuần đó, chẳng hạn vì sao nồi cơm điện nấu cơm khô, hợp đồng thuê nhà ghi điều khoản này nghĩa là gì, hay vì sao con mình dạo này ít nói.
Rồi trong tuần, dành vài lần mười lăm phút để tìm hiểu: hỏi người biết, đọc một bài đáng tin, thử một cách làm. Cuối tuần, viết ra ba dòng: mình đã hiểu gì, mình sẽ làm gì khác, còn điều gì chưa rõ. Ba dòng thôi, không cần đẹp.
Sau vài tháng, bạn sẽ có một cuốn sổ đầy những câu hỏi đã được trả lời. Lật lại xem, bạn sẽ ngạc nhiên vì mình đã biết thêm nhiều thứ. Có câu hỏi dẫn sang câu hỏi lớn hơn, và tới lúc đó bạn mới tính chuyện đăng ký một lớp học thật, với một lý do thật.
Cách này hợp với người bận vì nó không đòi bạn thay đổi lịch sống. Nó chỉ đòi bạn để ý tới những lúc mình thấy mình không biết, và thay vì cho qua, mình dừng lại hỏi thêm một chút.
Những cái bẫy thường gặp khi mới bắt đầu
Cái bẫy đầu tiên là ôm đồm. Hứng lên, mình mua ba khoá học trực tuyến, hai cuốn sách dày, đăng ký một câu lạc bộ, rồi hai tuần sau bỏ hết. Học suốt đời là một quãng đường dài, đi nhanh tuần đầu thường làm gãy chân ở tuần thứ ba.
Cái bẫy thứ hai là học mà không dùng. Đọc rất nhiều về nấu ăn mà không vào bếp, xem rất nhiều video về tiếng Anh mà không mở miệng. Kiến thức chưa dùng tới giống hạt giống để trong túi, bao lâu cũng không nảy mầm.
Cái bẫy thứ ba là so sánh. Thấy người khác học nhanh, học giỏi, có chứng chỉ này chứng chỉ kia, mình chùn lại. Nhưng người ta bắt đầu ở một chỗ khác, với một hoàn cảnh khác. Thước đo duy nhất có ý nghĩa là mình của tháng trước.
Và cái bẫy cuối là đợi đúng lúc. Đợi con lớn hơn, đợi công việc bớt bận, đợi có tiền. Đúng lúc ít khi tới. Một câu hỏi nhỏ thì tuần này bắt đầu được rồi.
Câu hỏi thường gặp
Học suốt đời có cần phải đi học lấy bằng không?
Không nhất thiết. Bằng cấp cần khi công việc đòi hỏi, còn phần lớn việc học của người lớn diễn ra ngoài lớp học, từ công việc, sách, người đi trước và những lần tự làm thử.
Bao nhiêu tuổi thì không nên học thêm nữa?
Không có tuổi nào như vậy. Người lớn tuổi có thể học chậm hơn ở một số việc, nhưng bù lại có vốn sống để hiểu sâu. Điều quan trọng là chọn thứ vừa sức và có niềm vui trong đó.
Mỗi ngày bận quá, học bao lâu mới có ích?
Mười lăm phút đều đặn thường có ích hơn một buổi dài thỉnh thoảng mới làm. Cái giúp mình tiến bộ là sự đều đặn và việc mang điều đã học ra dùng.
Làm sao biết mình đang học thật hay chỉ đọc cho vui?
Thử đóng sách lại và nói lại điều vừa đọc bằng lời của mình, hoặc làm thử một việc dựa trên nó. Nếu làm được, đó là học thật; nếu không, quay lại chỗ còn mơ hồ.
Không biết nên học gì trước thì sao?
Bắt đầu từ chỗ đang làm mình khó chịu hoặc tò mò nhất trong tuần này. Câu hỏi đến từ đời sống thật thường giữ mình học lâu hơn một mục tiêu nghe hay nhưng xa.
