Học theo người mình ngưỡng mộ là một trong những cách lớn lên nhanh nhất, miễn là mình học cách họ làm việc chứ không cố trở thành con người họ. Hãy chép những thói quen tốt, rồi để chúng mọc lên theo hình dạng của chính mình, như cây ghép cành vẫn giữ gốc cũ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình kể về một cô thực tập sinh hai mươi mốt tuổi ngưỡng mộ chị trưởng nhóm tới mức bắt chước cả cách cầm bút, và một buổi chiều cô nhận ra mình đang đi lạc. Cô là nhân vật hư cấu, và có lẽ ai cũng từng có một người để nhìn theo.
Chị trưởng nhóm
Cô vào thực tập ở một công ty làm truyền thông. Ngay tuần đầu, cô bị cuốn hút bởi chị trưởng nhóm. Chị nói chuyện rõ ràng, bình tĩnh, họp với khách khó tính mà vẫn giữ được nụ cười. Chị vẽ sơ đồ trên bảng trắng nhanh và gọn, ai nhìn cũng hiểu.
Cô bắt đầu để ý mọi thứ chị làm. Cách chị mở đầu một buổi họp. Cách chị viết thư cho khách. Cách chị cầm bút lông vẽ bảng. Rồi dần dần, cô bắt chước cả giọng nói, cả cách ăn mặc, cả câu cửa miệng của chị.
Ban đầu điều đó giúp cô rất nhiều. Cô học nhanh, được khen tiến bộ. Nhưng một hôm, khi cô trình bày một ý tưởng bằng đúng giọng và cách của chị, một anh đồng nghiệp đùa: nghe như chị ấy đang nói vậy. Cả phòng cười. Cô cũng cười, nhưng về nhà cô thấy lạ lạ.
Câu đùa ấy chạm vào một điều cô chưa từng nghĩ: trong lúc cố giống chị, cô đang ở đâu.
Học theo là cách tự nhiên để lớn
Trước khi nói tiếp, mình muốn khẳng định một điều: học theo người giỏi là hoàn toàn bình thường và rất tốt. Con người học hầu hết mọi thứ bằng cách quan sát và bắt chước. Đứa trẻ tập nói bằng cách nhại người lớn. Người thợ học nghề bằng cách nhìn thầy làm.
Có một người để ngưỡng mộ trong nghề là một món quà. Người ấy cho bạn thấy một phiên bản có thể của tương lai, cho bạn những tiêu chuẩn để hướng tới, cho bạn những cách làm đã được thử thách.
Nhiều người giỏi kể rằng những năm đầu họ cũng bắt chước rất nhiều. Họ chép lại cách viết của người họ thích, làm lại cách làm của người thầy, tập theo cho tới khi tay quen.
Vấn đề không nằm ở việc học theo. Vấn đề nằm ở chỗ mình học cái gì, và học tới đâu thì dừng.
Học cách làm, không học cách là
Mình gợi ý cô phân biệt hai thứ: cách người ấy làm việc, và con người người ấy. Cách làm việc gồm những thói quen, quy trình, kỹ năng: chị chuẩn bị họp thế nào, chị đặt câu hỏi cho khách ra sao, chị sắp xếp ý tưởng theo trình tự gì. Những thứ ấy học được và nên học.
Còn con người người ấy là giọng nói, tính cách, phong thái, những thứ hình thành từ cả cuộc đời riêng của họ. Chép những thứ ấy thường không ăn, vì nó không mọc từ gốc của mình. Người khác nhìn vào sẽ thấy gượng.
Cô ngồi viết ra những gì cô ngưỡng mộ ở chị, rồi chia làm hai cột. Cột học được: chuẩn bị kỹ trước mỗi buổi họp, vẽ sơ đồ để làm rõ ý, giữ bình tĩnh khi bị phản bác, viết thư ngắn gọn. Cột không cần học: giọng nói, cách ăn mặc, câu cửa miệng.
Cô thấy nhẹ hẳn. Cô không cần thành chị. Cô chỉ cần lấy những thói quen tốt của chị, rồi làm theo cách của mình.
Tìm lại giọng của mình
Những tuần sau, cô thử trình bày bằng giọng tự nhiên của mình. Cô vốn nói nhanh hơn chị, hay kể ví dụ, hay pha chút hài hước. Ban đầu cô sợ mình kém chuyên nghiệp. Nhưng cô vẫn giữ thói quen chuẩn bị kỹ và vẽ sơ đồ như chị.
Kết quả bất ngờ là mọi người chú ý hơn. Họ thấy ý tưởng của cô, chứ không thấy một bản sao. Chị trưởng nhóm còn nói với cô sau một buổi họp: em kể ví dụ hay đấy, chị không làm được kiểu ấy.
Đó là lúc cô hiểu, người mình ngưỡng mộ cũng có những điều không làm được mà mình làm được. Học theo không phải là cố lấp đầy mình bằng người khác, mà là kết hợp cái hay của họ với cái hay của mình.
Một mẹo nhỏ: hãy học theo nhiều hơn một người. Học cách chuẩn bị của người này, cách viết của người kia, cách lắng nghe của người khác nữa. Khi nhiều nguồn trộn lại trong mình, cái tạo ra sẽ là của riêng mình.
Khi thần tượng không hoàn hảo
Có một lần cô thấy chị trưởng nhóm nổi nóng với một bạn đồng nghiệp, nói những câu khá nặng. Cô sững lại. Hình ảnh hoàn hảo cô vẽ về chị có một vết nứt.
Điều này rồi sẽ xảy ra với bất kỳ ai bạn ngưỡng mộ. Họ là người, có điểm mạnh, có điểm yếu, có ngày tốt ngày xấu. Nếu bạn ngưỡng mộ trọn gói, bạn sẽ hoặc chép luôn cả điểm yếu, hoặc vỡ mộng hoàn toàn.
Ngưỡng mộ trưởng thành là ngưỡng mộ có chọn lọc. Mình quý cách chị làm việc với khách, mình không học cách chị nổi nóng. Mình vẫn biết ơn chị vì những gì chị dạy, dù chị không hoàn hảo.
Kết thúc kỳ thực tập, cô viết cho chị một tấm thiệp cảm ơn, kể cụ thể ba điều cô học được từ chị. Cô không viết em muốn được như chị. Cô viết em sẽ mang những điều này theo, theo cách của em.
Câu hỏi thường gặp
Bắt chước người khác có phải là thiếu bản lĩnh?
Không. Bắt chước là cách học tự nhiên của con người, nhất là khi mới vào nghề. Điều quan trọng là học những thói quen và kỹ năng có ích, rồi dần điều chỉnh theo con người mình, thay vì sao chép cả tính cách.
Làm sao học từ người giỏi mà không mất chất riêng?
Phân biệt cách họ làm việc với con người họ. Học quy trình, thói quen, kỹ năng, nhưng giữ giọng nói và phong cách tự nhiên của mình. Học từ nhiều người cùng lúc cũng giúp bạn tạo ra cách làm riêng.
Thần tượng làm điều sai thì nên nghĩ sao?
Hãy nhớ họ cũng là người và có điểm yếu. Bạn có thể vẫn trân trọng những điều tốt họ dạy mình mà không học theo điều chưa đúng. Ngưỡng mộ có chọn lọc giúp bạn tránh vỡ mộng.
Có nên nói với người mình ngưỡng mộ rằng mình học từ họ?
Nên, nếu bạn nói một cách chân thành và cụ thể. Một lời cảm ơn kể rõ điều bạn học được thường làm người đi trước rất vui, và có khi mở ra một mối quan hệ học hỏi lâu dài.
Tìm người để học theo ở đâu?
Trong chính nơi làm việc, trường học, cộng đồng nghề nghiệp, hoặc những người làm tốt công việc bạn muốn làm. Không cần người nổi tiếng, chỉ cần người có thói quen và kỹ năng bạn muốn có.
