Học tiếp lên cao có thể là một bước đi rất tốt, nhưng nếu lý do chính là chưa dám đi làm, nó dễ thành một cách hoãn câu hỏi thêm vài năm. Phép thử đơn giản nhất là hỏi mình: sau tấm bằng ấy, mình sẽ làm được điều gì khác hẳn so với bây giờ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình viết thành cuộc trò chuyện tưởng tượng giữa hai người bạn trên sân thượng một khu trọ, một người sắp nộp hồ sơ học cao hơn, một người đã đi làm được hai năm. Cả hai là nhân vật hư cấu, để chúng ta cùng nghe những câu hỏi đáng hỏi.
Trên sân thượng khu trọ
Chiều hôm ấy, Nam cầm hai lon nước lên sân thượng, đưa cho Long một lon. Long vừa tốt nghiệp, đang làm hồ sơ học tiếp. Nam hỏi: mày định học gì. Long bảo: thì học tiếp chuyên ngành mình, cho có bằng cao hơn.
Thế học xong định làm gì. Long nhún vai. Chắc đi làm, bằng cao thì xin việc dễ hơn. Nam im một lúc rồi hỏi: thế sao không đi làm luôn. Long cười trừ: chưa muốn, chưa biết làm ở đâu, sợ vào làm rồi không hợp.
Mình dừng cuộc trò chuyện ở đây một chút. Câu trả lời của Long rất thật, và rất nhiều người trẻ có câu trả lời giống thế. Học tiếp là lựa chọn an toàn: quen thuộc, có lịch, có thầy, có bạn, bố mẹ cũng vui. Đi làm thì lạ lẫm và đáng sợ.
Không có gì sai khi muốn an toàn. Nhưng nếu học tiếp chỉ vì nó an toàn hơn việc đi làm, chứ không vì nó đưa mình tới đâu, thì hai năm sau Long có thể đứng lại đúng chỗ này, chỉ thêm một tấm bằng và thêm hai tuổi.
Học để đi tới hay học để trốn
Nam kể chuyện một người đồng nghiệp. Anh ấy học thẳng lên cao sau đại học vì không biết làm gì. Ra trường, anh nộp hồ sơ khắp nơi, nhưng nhà tuyển dụng hỏi kinh nghiệm thực tế thì anh không có gì để kể. Anh bắt đầu ở vị trí giống hệt những bạn vừa tốt nghiệp đại học.
Ngược lại, Nam cũng biết một chị đi làm ba năm, thấy mình cần sâu hơn ở mảng phân tích, rồi mới đi học tiếp. Chị học rất chăm vì biết rõ từng môn sẽ dùng vào việc gì. Ra trường, chị được giao việc lớn hơn ngay.
Hai câu chuyện không phải để nói học tiếp ngay là sai. Có những ngành, như nghiên cứu, giảng dạy đại học hay một số nghề chuyên môn, cần học tiếp liền mạch. Điều khác nhau nằm ở chỗ người học có biết mình học để đi tới đâu hay không.
Long hỏi: làm sao biết mình đang học để đi hay học để trốn. Nam bảo: thử trả lời cho rõ, sau tấm bằng ấy mày làm được gì mà bây giờ không làm được. Nếu trả lời được bằng một công việc cụ thể, là đi. Nếu chỉ trả lời được là chưa phải đi làm, là trốn.
Những câu nên hỏi trước khi nộp hồ sơ
Long lấy điện thoại ghi lại. Nam gợi ý thêm vài câu. Câu thứ nhất: những người đang làm công việc mình muốn, họ có cần tấm bằng này không, hay họ cần kinh nghiệm hơn. Hỏi thật vài người là biết.
Câu thứ hai: chương trình này dạy những gì, có gắn với thực tế không, có cho đi thực tập, làm dự án không. Một chương trình chỉ lặp lại đại học ở mức cao hơn thì khác một chương trình mở ra cơ hội làm việc thật.
Câu thứ ba: chi phí bao nhiêu, ai trả, và trong hai năm ấy mình bỏ lỡ những gì, như thu nhập, kinh nghiệm. Đây không phải câu hỏi để nản, mà để biết mình đang đánh đổi cái gì.
Câu thứ tư, khó nhất: nếu mai có một công việc tốt gõ cửa, mình có bỏ việc học không. Nếu có, có lẽ điều mình thật sự muốn là đi làm, và học tiếp chỉ là phương án dự phòng.
Một con đường ở giữa
Long hỏi: thế nếu tao vẫn chưa chắc thì sao. Nam bảo có những con đường ở giữa. Ví dụ đi làm một hai năm rồi mới học tiếp, khi đó mày biết mình cần gì. Hoặc tìm chương trình học bán thời gian, vừa làm vừa học.
Cũng có thể học những khoá ngắn hạn, chứng chỉ chuyên sâu, để thử mảng mình quan tâm mà không phải cam kết hai năm. Nếu thấy thích, lúc đó học tiếp lên cao sẽ có lý do rõ ràng hơn.
Long nói: nhưng bố mẹ tao muốn tao học cao, bảo có bằng cao cho đỡ thiệt. Nam gật: bố mẹ nói cũng có lý. Mày cứ kể cho bố mẹ nghe kế hoạch, rằng mày sẽ học, chỉ là học khi biết mình cần học gì. Bố mẹ thường không phản đối việc học, chỉ sợ con không học.
Trời tối dần. Long nhìn những ô cửa sáng đèn của khu trọ đối diện, mỗi ô là một người đang sống một lựa chọn nào đó.
Điều Long quyết định
Một tuần sau, Long gọi cho Nam. Long đã hỏi ba anh chị làm trong ngành, và cả ba đều nói kinh nghiệm thực tế quan trọng hơn bằng cao ở vị trí Long muốn. Long quyết định đi làm trước, đặt mục tiêu sau hai năm sẽ xem lại chuyện học tiếp.
Long vẫn hơi sợ. Đi làm nghĩa là ra khỏi chỗ quen. Nhưng Long bảo: ít ra lần này tao chọn vì biết lý do, chứ không phải vì sợ.
Mình kể câu chuyện này không phải để khuyên ai cũng nên đi làm trước. Có người hỏi xong mấy câu ấy lại càng chắc mình nên học tiếp ngay, và đó là lựa chọn rất tốt. Điều quan trọng là bạn đã hỏi.
Tấm bằng là một công cụ. Công cụ chỉ có ích khi bạn biết mình định dùng nó làm gì. Nếu chưa biết, hãy dành thời gian tìm câu trả lời ấy trước, vì câu trả lời đó sẽ làm việc học của bạn có ý nghĩa hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Có nên học thạc sĩ ngay sau khi tốt nghiệp đại học?
Nên nếu bạn theo hướng nghiên cứu, giảng dạy hoặc ngành nghề cần bằng cao ngay từ đầu, và bạn biết rõ mình học để làm gì. Nếu chưa rõ, đi làm vài năm trước thường giúp bạn chọn chương trình đúng hơn và học có mục tiêu hơn.
Bằng cao có giúp xin việc dễ hơn không?
Tuỳ ngành và vị trí. Ở nhiều vị trí, nhà tuyển dụng coi trọng kinh nghiệm thực tế hơn bằng cấp. Hãy hỏi những người đang làm công việc bạn muốn xem họ thật sự cần gì trước khi quyết định.
Làm sao biết mình học tiếp vì trốn tránh?
Nếu bạn không nói được sau tấm bằng mình sẽ làm gì khác, hoặc lý do chính là ngại đi làm, sợ không hợp, thì có thể bạn đang hoãn câu hỏi. Thử tưởng tượng có một công việc tốt mời ngay, nếu bạn sẵn sàng bỏ học thì đó là tín hiệu đáng nghĩ.
Vừa đi làm vừa học tiếp có khả thi không?
Khả thi với nhiều người, nhất là chương trình học buổi tối hoặc cuối tuần. Nó đòi hỏi quản lý thời gian tốt và có thể vất vả, nhưng giúp bạn áp dụng ngay điều học được vào công việc.
Bố mẹ muốn con học cao mà con muốn đi làm thì sao?
Hãy trình bày kế hoạch cụ thể, cho bố mẹ thấy bạn không bỏ việc học mà chỉ chọn thời điểm học hợp lý hơn. Kể những gì bạn tìm hiểu được từ người trong ngành để bố mẹ hiểu căn cứ của bạn.
