Lần đầu thất bại thật sự thường đau hơn mọi lần về sau, vì mình chưa có bằng chứng nào rằng mình sẽ đứng dậy được. Việc cần làm lúc ấy là tách mình ra khỏi kết quả, rồi đọc lại cú ngã như đọc một tấm bản đồ chỉ đường, chứ không như đọc một bản án về con người mình.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một chàng trai hai mươi bốn tuổi ngồi trên chuyến xe buýt chiều mưa, vừa biết mình trượt một kỳ thi chứng chỉ nghề sau cả năm ôn luyện. Cậu là nhân vật hư cấu, và cú ngã của cậu có lẽ giống cú ngã đầu tiên của nhiều người.
Chuyến xe buýt chiều mưa
Cậu đi làm được hai năm ở một văn phòng kế toán. Để lên được vị trí cao hơn, cậu cần một chứng chỉ chuyên môn. Cậu ôn cả năm, tối nào cũng học, bỏ hết những buổi đi chơi. Bạn bè, đồng nghiệp ai cũng nghĩ cậu sẽ đỗ. Chính cậu cũng nghĩ vậy.
Chiều hôm có kết quả, cậu mở điện thoại trên xe buýt. Trượt. Không trượt sát nút, mà trượt khá xa ở một phần thi. Cậu đọc đi đọc lại, rồi úp điện thoại xuống đùi, nhìn ra cửa kính đầy nước mưa.
Cả đời đi học, cậu chưa từng trượt kỳ thi nào quan trọng. Cậu luôn là đứa chăm, đứa đỗ. Lần này, cảm giác như mặt đất dưới chân sụt đi. Câu hỏi trong đầu không phải là sao mình trượt, mà là có phải mình không giỏi như mình tưởng.
Đó là dấu hiệu của lần thất bại đầu tiên. Nó không chỉ là trượt một kỳ thi. Nó lung lay cả hình ảnh mình về bản thân.
Vì sao lần đầu đau nhất
Người đã thất bại vài lần thường có một thứ người lần đầu chưa có: kinh nghiệm rằng mình từng ngã và đứng dậy được. Họ biết nỗi đau sẽ qua, biết mình sẽ tìm ra cách. Người lần đầu không có bằng chứng ấy, nên nỗi đau như không có đáy.
Thêm nữa, những người quen thành công thường gắn giá trị bản thân với kết quả. Mình là người giỏi vì mình luôn đỗ. Khi không đỗ, cái nền ấy rung lên. Thất bại không còn là chuyện một kỳ thi, mà thành chuyện mình là ai.
Cũng có cả nỗi sợ người khác nghĩ gì. Bạn bè hỏi kết quả, đồng nghiệp hỏi, bố mẹ hỏi. Mỗi câu hỏi như một lần phải thừa nhận lại.
Hiểu được vì sao nó đau giúp bạn bớt hoảng. Nỗi đau này lớn không phải vì cú ngã quá lớn, mà vì bạn chưa từng ngã. Lần sau, nó sẽ nhỏ hơn.
Tách mình khỏi kết quả
Mình gợi ý cậu một câu để nói với chính mình: mình trượt một kỳ thi, mình không phải là một kẻ thất bại. Nghe thì như chơi chữ, nhưng sự khác nhau rất lớn. Câu đầu nói về một sự việc. Câu sau phán xét cả con người.
Một sự việc có thể phân tích, sửa chữa, làm lại. Một lời phán xét về con người thì chỉ làm mình chùn bước. Khi bạn tách được hai thứ ấy, bạn có chỗ để thở, và có chỗ để nhìn lại.
Cậu cũng nên cho mình vài ngày để buồn. Không cần lập tức phân tích, lập tức lên kế hoạch. Đi ăn với một người bạn, ngủ một giấc dài, đi bộ. Đầu óc đang đau thì nhìn gì cũng méo.
Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, chán ăn, thấy mình vô dụng, hãy nói với người thân và tìm gặp chuyên gia tâm lý. Thất bại có thể chạm vào những chỗ sâu hơn mình nghĩ, và được giúp đỡ là điều bình thường.
Đọc lại cú ngã như một tấm bản đồ
Khi đã bình tĩnh hơn, cậu mở lại bảng điểm chi tiết. Lần này không phải để tự hành hạ, mà để đọc. Cậu thấy mình làm tốt hai phần, chỉ trượt nặng ở phần tình huống thực tế. Cậu nhớ lại: cả năm, cậu chủ yếu học thuộc lý thuyết, làm rất ít bài tình huống.
Đó là thông tin quý nhất của cú ngã. Nó chỉ ra chính xác chỗ cần sửa. Không phải cậu không giỏi, mà là cậu ôn chưa đúng cách cho phần thi ấy.
Mình gợi ý ba câu hỏi để đọc lại bất kỳ thất bại nào. Điều gì nằm trong tầm tay mình mà mình chưa làm tốt. Điều gì nằm ngoài tầm tay, mình không cần tự trách. Lần sau, mình sẽ làm khác ở đúng một hai điểm nào.
Đọc như vậy, thất bại không còn là một bức tường. Nó thành một tấm bản đồ, chỉ cho bạn con đường tiếp theo rõ hơn trước.
Kỳ thi lần thứ hai
Cậu đăng ký thi lại vào kỳ sau. Lần này cậu đổi cách ôn: mỗi tuần làm ba bài tình huống, nhờ một anh đồng nghiệp đã đỗ góp ý. Cậu cũng bớt căng hơn. Lần trước, cậu ôn như thể mất kỳ thi là mất tất cả. Lần này cậu biết, trượt nữa thì cũng chỉ là thêm một tấm bản đồ.
Lần thứ hai cậu đỗ. Nhưng cậu bảo, điều cậu được nhiều nhất không phải tấm chứng chỉ. Mà là biết rằng mình có thể trượt, có thể đau, rồi có thể đứng dậy. Cậu bảo giờ cậu bớt sợ những thử thách mới hơn trước.
Thất bại đầu tiên giống như lần đầu ngã xe đạp. Đau, xấu hổ, có khi trầy xước. Nhưng sau lần ấy, bạn biết ngã là thế nào, và bạn không còn sợ đạp xe như trước.
Nếu bạn đang ngồi trên một chuyến xe nào đó, cầm một kết quả không như ý, hãy cho mình khóc một chút nếu cần. Rồi nhớ rằng đây là lần đầu, và lần đầu luôn đau nhất. Phía sau nó, bạn sẽ vững hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thất bại đầu tiên lại đau đến vậy?
Vì bạn chưa có kinh nghiệm rằng mình có thể vượt qua, và vì nhiều người gắn giá trị bản thân với thành tích. Khi thất bại, không chỉ kết quả mà cả hình ảnh về bản thân bị lung lay.
Làm sao không tự trách mình quá mức sau khi thất bại?
Tách sự việc khỏi con người: bạn thất bại ở một việc, không có nghĩa bạn là người thất bại. Phân biệt điều trong tầm tay và ngoài tầm tay, chỉ tập trung vào những điều có thể sửa.
Nên làm gì ngay sau khi nhận kết quả thất bại?
Cho mình vài ngày để buồn và nghỉ ngơi, đừng vội phân tích hay đưa ra quyết định lớn. Khi đã bình tĩnh hơn, hãy xem lại chi tiết kết quả để biết chính xác chỗ cần cải thiện.
Có nên thử lại ngay sau thất bại?
Nên thử lại nếu mục tiêu vẫn quan trọng với bạn, nhưng sau khi đã hiểu nguyên nhân và điều chỉnh cách làm. Thử lại theo đúng cách cũ thường dễ cho kết quả cũ.
Khi nào cần tìm hỗ trợ sau thất bại?
Khi nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc, hoặc bạn có những ý nghĩ tiêu cực về bản thân không dứt. Hãy nói với người thân và tìm gặp chuyên gia tâm lý.
